न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

समाज बदलिँदै छ। हिजो चौतारी, चिया पसल र सार्वजनिक बहसका थलोहरूमा हुने विचारको आदान–प्रदान आज सामाजिक सञ्जालका भित्ताहरूमा सरेको छ। तर प्रविधिले दिएको यो विशाल मञ्च सधैं विवेकको मञ्च बन्न सकेको छैन। कतिपय अवस्थामा सामाजिक सञ्जाल समाजको चेतनाको ऐना नभई आक्रोश, भ्रम र पूर्वाग्रहको कारखाना बन्न पुगेको देखिन्छ।

नेपालको डिजिटल समाजलाई गहिरिएर हेर्ने हो भने यहाँ विभिन्न प्रवृत्तिका मानिसहरू सक्रिय देखिन्छन्। उनीहरू सबै खराब छैनन्, सबै गलत पनि छैनन्। तर सामाजिक सञ्जालमा प्रभाव पार्ने उनीहरूको शैली, सोच र उद्देश्यले समाजको दिशामा ठूलो प्रभाव पारिरहेको छ।

पहिलो समूह त्यस्तो छ, जसले स्वतन्त्रताको नाममा अराजकतालाई प्रश्रय दिन्छ। उनीहरूका लागि सामाजिक सञ्जाल अभिव्यक्तिको माध्यमभन्दा बढी आक्रोश पोख्ने ठाउँ बनेको छ। अश्लील भाषा, अपमानजनक टिप्पणी, चरित्र हत्या र हिंसात्मक अभिव्यक्ति उनीहरूको पहिचान बन्न पुगेको छ।

 फरक विचारलाई सम्मान गर्ने संस्कारभन्दा गाली र धम्कीलाई उनीहरूले शक्ति ठान्छन्। यस्ता प्रवृत्ति भएका मानिसहरू संख्या धेरै नभए पनि डिजिटल वातावरण विषाक्त बनाउन उनीहरूको भूमिका ठूलो हुन्छ।

दोस्रो समूह प्रविधि प्रयोग गर्न जान्ने तर ज्ञान र विवेकको गहिराइमा नपुगेको वर्ग हो। उनीहरू सामाजिक सञ्जाललाई मनोरञ्जन, उत्तेजना र भीड मनोविज्ञान निर्माण गर्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्छन्। 

अपुष्ट सूचना, हल्ला र उत्तेजक सामग्री छिटो फैलाउने काममा यिनै समूहको प्रभाव देखिन्छ। केही मानिसको सीमित अनुभव र व्यक्तिगत कुण्ठा नै उनीहरूको सम्पूर्ण संसार बन्न पुग्छ। केही साथीहरूको समूहलाई नै समाजको वास्तविक प्रतिनिधि ठान्ने प्रवृत्तिले उनीहरूलाई सजिलै भीडको उन्मादतर्फ लैजान्छ।

तेस्रो समूह अझ जटिल छ। यो समूह शिक्षित छ, बुझ्ने क्षमता पनि राख्छ, तर स्वतन्त्र सोच र नैतिक साहसमा कमजोर देखिन्छ। उनीहरू सिद्धान्तभन्दा पहुँच, विचारभन्दा स्वार्थ र नीतिभन्दा व्यक्तिगत लाभलाई प्राथमिकता दिन्छन्। सत्ता र शक्तिको नजिक पुगेर आफ्नो काम निकाल्ने प्रवृत्तिले उनीहरूको दृष्टिकोणलाई प्रभावित गर्छ। उनीहरू कुनै स्थायी विचारका पक्षधर हुँदैनन्, परिस्थितिअनुसार धारणा परिवर्तन गर्छन्।

यस्ता मानिसहरूमा एउटा गहिरो समस्या हुन्छ—उनीहरू तथ्यलाई आफ्नो पूर्वाग्रहको चस्माबाट हेर्छन्। आफूले विश्वास गरेको कुरा मात्र सत्य देख्ने र आफ्नो विचारसँग नमिल्ने कुरालाई अस्वीकार गर्ने प्रवृत्तिले समाजमा विभाजन बढाउँछ। शिक्षित भएर पनि विवेकपूर्ण सोचको अभाव हुँदा यस्ता मानिसहरू लोकतान्त्रिक समाजका लागि चुनौती बन्न सक्छन्।

तर चौथो समूह पनि छ—संख्या कम भए पनि आशाको केन्द्र बनेको समूह। यी मानिसहरू देश, समाज र भविष्यप्रति चिन्तित हुन्छन्। उनीहरू विचार, तथ्य र तर्कका आधारमा बहस गर्न चाहन्छन्। उनीहरू राष्ट्रको भू–राजनीति, अर्थतन्त्र, शिक्षा, सुरक्षा र विकासका विषयलाई गम्भीरतापूर्वक हेर्छन्। उनीहरू कुनै व्यक्ति वा दलको अन्धसमर्थन होइन, राष्ट्रहितको पक्षमा उभिन चाहन्छन्।

तर दुर्भाग्यवश, आज यही विवेकशील आवाज सामाजिक सञ्जालको भीडमा कमजोर सुनिन थालेको छ। कारण हो—अल्गोरिदमको शक्ति।

सामाजिक सञ्जालका अल्गोरिदमले सधैं सत्य र गहिराइलाई प्राथमिकता दिँदैनन्। धेरै प्रतिक्रिया, धेरै विवाद र धेरै उत्तेजना पैदा गर्ने सामग्रीलाई बढी फैलाउने प्रवृत्ति हुन्छ। परिणामस्वरूप शान्त, तथ्यपरक र जिम्मेवार विचारभन्दा उत्तेजक र विभाजनकारी सामग्री छिटो फैलिन्छ।

यसले एउटा नयाँ समस्या जन्माएको छ—जत्था उन्माद (Mass Hysteria)। केही मिनेटमै एउटा अफवाह हजारौं मानिससम्म पुग्छ। पुष्टि नभएको सूचना सत्य जस्तो देखिन थाल्छ। मानिसहरू तथ्यभन्दा भावनाको पछि दौडिन थाल्छन्।
कम विकसित र कम डिजिटल साक्षरता भएका समाजहरूमा यसको असर अझ गहिरो हुन्छ। किनकि सूचना ग्रहण गर्ने क्षमता, आलोचनात्मक सोच र तथ्य जाँच गर्ने संस्कार कमजोर हुँदा अफवाहले समाजलाई सजिलै प्रभावित गर्न सक्छ।

तर समाधान असम्भव छैन। केही देशहरूले डिजिटल अराजकतासँग जुध्न शिक्षा, कानुनी व्यवस्था र नागरिक चेतनाको माध्यमबाट प्रभावकारी कदम चालेका छन्। नेपालले पनि त्यही बाटो समात्न आवश्यक छ।
अब केवल सामाजिक सञ्जाल नियन्त्रण गरेर समस्या समाधान हुँदैन। आवश्यक छ—डिजिटल साक्षरता, आलोचनात्मक सोच, जिम्मेवार पत्रकारिता र नागरिक संस्कारको विकास।

हामीले प्रश्न गर्न सिक्नुपर्छ—

के यो सूचना सत्य हो?

के यसको स्रोत विश्वसनीय छ?

के मेरो प्रतिक्रिया समाजलाई जोड्छ कि तोड्छ?

लोकतन्त्र केवल मतदान गर्ने अधिकार होइन, विवेकपूर्ण सोच्ने जिम्मेवारी पनि हो। स्वतन्त्रता भनेको जे मन लाग्यो त्यही बोल्नु होइन; स्वतन्त्रता भनेको आफ्नो अभिव्यक्तिको सामाजिक प्रभाव बुझ्नु पनि हो।

नेपालको भविष्य सामाजिक सञ्जालको भीडले होइन, विवेकशील नागरिकको चेतनाले निर्धारण गर्नेछ। प्रविधि आफैंमा समस्या होइन; समस्या हो प्रविधिको प्रयोग गर्ने हाम्रो संस्कार।

आज आवश्यकता छ—अल्गोरिदमको उन्मादभन्दा माथि उठ्ने विवेकको।

आक्रोशभन्दा माथि उठ्ने संवादको।

भीडभन्दा माथि उठ्ने जिम्मेवार नागरिकताको।

किनकि राष्ट्र केवल भूगोलले बन्दैन, राष्ट्र निर्माण गर्ने चेतनाले हो। र त्यो चेतना जीवित राख्नु आजको सबैभन्दा ठूलो सामाजिक दायित्व हो।