जेनजी आन्दोलनको एक वर्ष : प्रधानमन्त्री बालेनज्यू, कुर्सी फेरियो—देश फेरियो त ?
काठमाडौं, २४ भदौ । भदौ २३ गते सडकमा पोखिएको रगतको एक वर्ष। प्रश्न उही—जेनजीले खोजेको परिवर्तन कहाँ छ?
एक वर्ष भयो।
भदौ २३ गते सडकमा पोखिएको रगत सायद सुकिसकेको छ। गोलीका आवाजहरू समयको कोलाहलमा हराइसकेका छन्। आन्दोलनका प्लेकार्डहरू पुराना भएका छन्। सामाजिक सञ्जालका पोस्टहरू तलतिर धकेलिएका छन्। सडकमा फेरि गाडी गुडिरहेका छन्। सिंहदरबारमा फेरि बैठक बसिरहेका छन्। संसद्मा फेरि भाषण भइरहेका छन्। सरकार चलिरहेको छ। सत्ता चलिरहेको छ।
तर एउटा कुरा अझै सहज रूपमा चल्न सकेको छैन—जनताको भरोसा।
जेनजी आन्दोलनको एक वर्ष पुगेको दिन आज फेरि त्यही प्रश्न सिंहदरबारको ढोकामा ठोक्किएको छ—
प्रधानमन्त्री बालेनज्यू, जेनजीले खोजेको परिवर्तन कहाँ पुग्यो ?
के बदलियो?
सरकार बदलियो?
सत्ता समीकरण बदलियो?
मन्त्रीका अनुहार बदलिए?
कि नागरिकको जीवन पनि बदलियो?
यदि बदलिएको छ भने कहाँ बदलियो?
कागजमा?
भाषणमा?
सरकारी विज्ञप्तिमा?
कि नागरिकको घर, भान्सा, रोजगारी, व्यवसाय र भविष्यमा?
यही प्रश्नको उत्तर अब प्रधानमन्त्रीसँग मात्र होइन, प्रत्येक मन्त्री र राजनीतिक नेतृत्वसँग मागिनुपर्छ।
किनकि भदौ २३ गते सडकमा उत्रिएको पुस्ताले कुर्सीमा नयाँ मान्छे बसोस् भनेर मात्र रगत बगाएको थिएन। उसले कुर्सीमा बस्ने संस्कार बदलियोस् भनेर प्रश्न गरेको थियो।
प्रधानमन्त्रीज्यू, दुई तिहाइको शक्ति परिणाममा कहिले देखिन्छ?
दुई तिहाइको सरकार बनेको करिब छ महिना पुगिसकेको छ।
प्रधानमन्त्रीज्यू, अब बहाना के हो?
संसद्मा संख्या पुगेन भन्न मिल्दैन।
सरकार अस्थिर भयो भन्न मिल्दैन।
निर्णय गर्न राजनीतिक शक्ति छैन भन्न मिल्दैन।
प्रतिपक्षले काम गर्न दिएन भन्न पनि सधैँ चल्दैन।
तपाईंहरूसँग शक्ति छ। बहुमत छ। राज्य संयन्त्र छ। निर्णय गर्ने अधिकार छ।
त्यसो भए नागरिकको प्रश्न झन् सरल हुन्छ—
परिणाम खोइ?
प्रधानमन्त्री बालेनज्यू, तपाईंले पद सम्हालेपछि कति युवाले नेपालमै रोजगारी पाए?
कति नयाँ उद्योग खुले?
कति नयाँ लगानी भित्रियो?
कति सरकारी सेवा डिजिटल, छिटो र भ्रष्टाचाररहित भयो?
कति बिचौलियाको प्रभाव तोडियो?
कति सरकारी कार्यालयमा नागरिकले ‘कसलाई चिन्छौ?’ भन्ने प्रश्न सुन्न छाडे?
कति भ्रष्टाचारका ठूला फाइल निष्कर्षमा पुगे?
कति नागरिकले ‘अब नेपालमा पनि केही हुन्छ’ भन्ने विश्वास गर्न थाले?
यी प्रश्नको उत्तर भाषणमा होइन, तथ्यांकमा चाहिन्छ।
किनकि नागरिक ‘सरकार काम गरिरहेको छ’ भन्ने वाक्य सुन्न थाकिसकेको छ।
नागरिक अब सोध्छ—
काम भइरहेको छ भने मेरो जीवनमा त्यसको परिणाम किन देखिएन?
अर्थमन्त्रीज्यू, कागजको अर्थतन्त्र र भान्साको अर्थतन्त्र एउटै हो?
अर्थमन्त्रीज्यू, अर्थतन्त्रका सूचकांक राम्रो भएको दाबी होला। आर्थिक वृद्धिको प्रक्षेपण होला। राजस्व, लगानी, वित्तीय अनुशासन र विकास खर्चका तथ्यांक होलान्।
तर एउटा प्रश्न छ—
जनताको भान्सा कस्तो छ?
कागती सात सय रुपैयाँसम्म पुग्छ।
दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्यले आमनागरिकको ढाड सेकिरहेको छ।
आम्दानी उही छ।
खर्च बढिरहेको छ।
अनि हामी आर्थिक समृद्धिको भाषण गरिरहेका छौँ।
अर्थमन्त्रीज्यू, तपाईंले देशको अर्थतन्त्र कति बढ्यो भनेर भन्नुअघि एउटा परिवारको मासिक बजेट हेर्नुभएको छ?
जीडीपी बढ्यो भनेर नागरिकको चुल्हो सस्तो हुन्छ?
आर्थिक वृद्धि भयो भनेर विद्यालयको शुल्क घट्छ?
राजस्व बढ्यो भनेर बेरोजगार युवाको हातमा रोजगारी आउँछ?
अर्थतन्त्रको वास्तविक परीक्षा एक्सेलको पानामा होइन, नागरिकको थालमा हुन्छ।
आपूर्तिमन्त्रीज्यू, ग्यास कहाँ छ?
पाँच महिनादेखि ग्यास अभावको समस्या कायमै छ।
२१ सय रुपैयाँमा पाइने ग्यासका लागि लाइन बस्नुपर्ने।
तर २७ सय रुपैयाँ तिर्न तयार हुने हो भने ग्यास फालाफाल पाइने चर्चा।
सरकार भन्छ—आयात भइरहेको छ।
सम्बन्धित निकाय भन्छ—आपूर्ति भइरहेको छ।
व्यवसायी भन्छन्—ग्यास आएको छ।
तर उपभोक्ता सोध्छ—
‘खै त?’
आपूर्तिमन्त्रीज्यू, यो सामान्य प्रश्न होइन।
यदि आयात नियमित छ भने अभाव किन?
यदि अभाव छैन भने लाइन किन?
यदि आपूर्ति पर्याप्त छ भने अतिरिक्त मूल्यमा सहज उपलब्ध हुने अवस्था कसरी बन्यो?
यदि कालोबजारी छैन भने नागरिकले फरक मूल्य किन तिर्नुपर्छ?
सरकारको विज्ञप्तिले चुल्हो बल्दैन, ग्यास चाहिन्छ।
यो कुरा सिंहदरबारले बुझ्नुपर्छ।
उद्योगमन्त्रीज्यू, लगानीकर्ता किन डराइरहेको छ?
सरकार लगानी सम्मेलन गर्छ।
विदेशी लगानी बोलाउँछ।
स्वदेशी उद्योगीलाई लगानी गर्न आग्रह गर्छ।
तर अर्कोतर्फ निजी क्षेत्रको मनोविज्ञान चिन्ताजनक हुँदै गएको छ।
नयाँ लगानी गर्ने कि नगर्ने?
व्यवसाय विस्तार गर्ने कि बन्द गर्ने?
रोजगारी थप्ने कि कर्मचारी घटाउने?
यदि उद्योगीले नयाँ लगानीभन्दा पुरानो लगानीबाट कसरी उम्किने भन्ने सोच्न थालेको छ भने त्यो अर्थतन्त्रको सामान्य समस्या होइन।
त्यो विश्वासको संकट हो।
उद्योगमन्त्रीज्यू, लगानीकर्तालाई भाषण सुनाएर होइन, व्यवहारबाट विश्वास दिलाउनुपर्छ।
आज उद्योग खोल्न खोज्ने व्यक्तिले कति कार्यालय धाउनुपर्छ?
कति अनुमति लिनुपर्छ?
कति कागज बुझाउनुपर्छ?
कति समय कुर्नुपर्छ?
र सबैभन्दा असहज प्रश्न—
कानुनी प्रक्रिया पर्याप्त छ कि राजनीतिक पहुँच पनि चाहिन्छ?
राज्य लगानीकर्ताको साझेदार बन्ने कि शिकारी?
यसको उत्तर सरकारले दिनुपर्छ।
श्रममन्त्रीज्यू, एयरपोर्टको लाइनलाई उपलब्धि कहिलेसम्म मान्ने?
हरेक दिन नेपाली युवा विदेश जान्छ।
कसैले श्रमका लागि।
कसैले अध्ययनका लागि।
कसैले अवसरका लागि।
कसैले निराश भएर।
हामीले विदेश जाने युवाको संख्यालाई कहिलेकाहीँ तथ्यांकमा उपलब्धि जसरी प्रस्तुत गर्छौँ।
रेमिट्यान्स बढ्यो।
विदेशी मुद्रा बढ्यो।
अर्थतन्त्रलाई सहयोग भयो।
तर कसैले यो सोध्दैन—
किन नेपाली युवाले आफ्नो देशमा भविष्य देखेन?
श्रममन्त्रीज्यू, तपाईंको मन्त्रालयको सफलता विदेश जाने युवाको संख्या बढ्नु हो कि नेपालमै रोजगारी पाउने युवाको संख्या बढ्नु?
प्रधानमन्त्रीज्यू, जेनजीले ‘नेपालमा भविष्य छैन’ भन्ने मानसिकता तोड्न आन्दोलन गरेको होइन?
आज पनि युवा पासपोर्ट बोकेर विमानस्थलमा उभिएको छ भने सरकारलाई असहज लाग्नुपर्ने होइन?
युवालाई देशप्रेमको भाषण नदिनुस्।
देशमा बस्ने कारण दिनुस्।
गृहमन्त्रीज्यू, राज्यको शक्ति नागरिकको पक्षमा कहिले देखिन्छ?
जेनजी आन्दोलनको स्मरण गर्दा न्यायको प्रश्न पनि उभिन्छ।
आन्दोलनमा ज्यान गुमाउनेहरूका परिवारले के पाए?
घाइतेहरूको अवस्था के छ?
दोषीमाथि कारबाहीको अवस्था कहाँ पुग्यो?
अनुसन्धान कति निष्पक्ष भयो?
कानुनको शासनको अनुभूति नागरिकले कसरी गर्ने?
गृहमन्त्रीज्यू, राज्यको शक्ति केवल भीड नियन्त्रण गर्न होइन, नागरिकको विश्वास जोगाउन प्रयोग हुनुपर्छ।
सुरक्षा निकायलाई राजनीतिक दबाबबाट मुक्त राख्ने तपाईंको प्रतिबद्धता कहाँ देखिन्छ?
नागरिकको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र सुरक्षा दुवैको सन्तुलन कसरी कायम हुन्छ?
जेनजीले प्रश्न गरेकै कारण राज्यले उनीहरूलाई सुन्ने संस्कार विकास गर्यो् कि फेरि प्रश्न गर्नेलाई नै समस्या ठान्ने पुरानो प्रवृत्ति फर्कियो?
राजनीतिक दलहरूलाई प्रश्न : जेनजीको बलिदान कि चुनावी नाराको सामग्री?
नेपाली कांग्रेसका नेताहरूलाई प्रश्न छ—
के तपाईंहरूले जेनजी आन्दोलनलाई आत्मसमीक्षाको अवसर बनाउनुभयो, कि अर्को चुनावको भाषण सामग्री?
एमाले नेतृत्वलाई प्रश्न छ—
सुशासनको कुरा गर्दा आफ्नै राजनीतिक संस्कारको ऐना हेर्न तयार हुनुहुन्छ?
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीलाई प्रश्न छ—
नयाँ राजनीतिको वाचा गर्ने तपाईंहरू स्वयं सत्ता र राज्य सञ्चालनमा पुग्दा नयाँपन प्रमाणित गर्न तयार हुनुहुन्छ?
र सबै राजनीतिक दलका शीर्ष नेताहरूलाई एउटै प्रश्न—
जेनजीले तपाईंहरूको दल बदल्न खोजेका थिए कि तपाईंहरूको राजनीतिक संस्कार?
नयाँ अनुहार आयो।
नयाँ नारा आयो।
नयाँ झण्डा आयो।
तर यदि पुरानै भागबन्डा, पुरानै पहुँच, पुरानै संरक्षणवाद, पुरानै बिचौलियातन्त्र र पुरानै अहंकार फर्कियो भने परिवर्तन कहाँ भयो?
नयाँ बोतलमा पुरानो रक्सी हालेर त्यसलाई नयाँ राजनीति भन्न मिल्छ?
सत्ता परिवर्तन र राज्य परिवर्तन एउटै होइन
यही ठाउँमा जेनजी आन्दोलनको मूल अर्थ बुझ्नुपर्छ।
सत्ता परिवर्तन केही दिनमा हुन सक्छ।
सरकार परिवर्तन केही घण्टामै हुन सक्छ।
मन्त्री परिवर्तन केही मिनेटमा घोषणा हुन सक्छ।
तर शासन संस्कार परिवर्तन गर्न वर्षौँ लाग्छ।
नागरिकलाई सम्मान गर्ने संस्कृति विकास गर्न समय लाग्छ।
भ्रष्टाचारको जरा उखेल्न राजनीतिक इच्छाशक्ति चाहिन्छ।
प्रशासनलाई उत्तरदायी बनाउन कठोर सुधार चाहिन्छ।
निजी क्षेत्रलाई विश्वास दिलाउन स्थिर नीति चाहिन्छ।
युवालाई रोक्न अवसर चाहिन्छ।
त्यसैले जेनजी आन्दोलनको सफलता सरकार परिवर्तनले होइन, राज्यको चरित्र परिवर्तनले मापन हुन्छ।
‘अझै काम हुँदैछ’—कहिलेसम्म?
सरकारसँग हरेक प्रश्नको एउटा तयार उत्तर हुन्छ—
‘काम भइरहेको छ।’
ठीक छ।
काम भइरहेको छ।
तर नागरिकको अर्को प्रश्न छ—
कहिलेसम्म?
ग्यासको समस्या समाधान हुँदैछ—कहिलेसम्म?
रोजगारी सिर्जना हुँदैछ—कहिलेसम्म?
भ्रष्टाचार नियन्त्रण हुँदैछ—कहिलेसम्म?
लगानी वातावरण सुधार हुँदैछ—कहिलेसम्म?
न्याय प्रक्रिया अघि बढ्दैछ—कहिलेसम्म?
सरकारी सेवा सुधार हुँदैछ—कहिलेसम्म?
नागरिकको जीवन ‘कार्यप्रगति विवरण’ होइन।
उसलाई आज ग्यास चाहिन्छ।
आज रोजगारी चाहिन्छ।
आज शिक्षा चाहिन्छ।
आज उपचार चाहिन्छ।
आज न्याय चाहिन्छ।
जनताको जीवनमा ‘प्रगति हुँदैछ’ होइन, प्रगति देखिनुपर्छ।
भदौ २३ : फूल चढाउने दिन होइन, ऐना हेर्ने दिन
आज जेनजीको सम्झनामा फूल चढाइन्छ।
माला लगाइन्छ।
भाषण हुन्छ।
भावुक शब्द बोलिन्छ।
तर भदौ २३ लाई केवल श्रद्धाञ्जली दिवस बनाएर पुग्दैन।
यो राज्यको आत्मपरीक्षण दिवस हुनुपर्छ।
प्रधानमन्त्रीले आफैंलाई सोध्नुपर्छ—
मैले जेनजीको सपना कति पूरा गरेँ?
मन्त्रीहरूले सोध्नुपर्छ—
मेरो मन्त्रालयले नागरिकको जीवन कति सहज बनायो?
सांसदहरूले सोध्नुपर्छ—
मैले जनताको आवाज उठाएँ कि दलको आदेश?
दलका शीर्ष नेताहरूले सोध्नुपर्छ—
हामीले नयाँ पुस्ताबाट सिक्यौँ कि उनीहरूको आक्रोशलाई आफ्नो राजनीतिक स्वार्थमा प्रयोग गर्यौँि?
र नागरिकले पनि आफैंलाई सोध्नुपर्छ—
हामीले परिवर्तन मागेका थियौँ कि केवल नयाँ शासक?
अब इतिहासले भाषण होइन, हिसाब राख्नेछ
एक वर्ष बित्यो।
अब जेनजी आन्दोलनलाई सम्झने सबैभन्दा ठूलो तरिका भाषण होइन।
रोजगारी सिर्जना गर।
महँगी नियन्त्रण गर।
ग्यासको कालोबजारी रोक।
निजी क्षेत्रको विश्वास फर्काऊ।
भ्रष्टाचारमा सम्झौता नगर।
न्याय देऊ।
सरकारी सेवा सरल बनाऊ।
युवालाई नेपालमै भविष्य देखाऊ।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—
राज्य र नागरिकबीच टुटेको विश्वास जोड।
प्रधानमन्त्री बालेनज्यू, तपाईंको सरकारसँग अझै अवसर छ।
तर जनताको धैर्यलाई अनन्त नठान्नुहोस्।
आशालाई कमजोरी नठान्नुहोस्।
बलिदानलाई भाषणको सामग्री नबनाउनुहोस्।
किनकि इतिहासले अन्ततः एउटै कुरा लेख्छ—
कति वर्ष सरकार चल्यो होइन, कति जीवन बदलियो।
भदौ २३ गते गोली खाने युवाहरूले सरकार परिवर्तनका लागि मात्र रगत दिएका थिएनन्।
उनीहरूले यस्तो नेपाल खोजेका थिए जहाँ राज्य नागरिकको मालिक होइन, सेवक हो।
जहाँ युवा रोजगारीका लागि विमानस्थलको लाइनमा होइन, अवसरका लागि आफ्नै देशका उद्योगको ढोकामा उभियोस्।
जहाँ उद्यमीले राजनीतिक संरक्षण होइन, कानुनी संरक्षण खोजोस्।
जहाँ सामान्य नागरिकले सरकारी कार्यालयमा अधिकार माग्दा अपमानित हुन नपरोस्।
जहाँ भ्रष्टाचार अपवाद होस्, प्रणाली होइन।
जहाँ सरकार चुनावको समयमा मात्र होइन, नागरिकको दुःखमा पनि देखियोस्।
त्यसैले आज फेरि प्रश्न प्रधानमन्त्रीतर्फ फर्किन्छ—
प्रधानमन्त्रीज्यू, जेनजीले खोजेको परिवर्तन कहाँ छ?
यदि छ भने देखाइदिनुस्।
भान्सामा देखाइदिनुस्।
रोजगारीमा देखाइदिनुस्।
बजारमा देखाइदिनुस्।
उद्योगमा देखाइदिनुस्।
न्यायमा देखाइदिनुस्।
युवाको आँखामा देखाइदिनुस्।
नागरिकको अनुहारमा देखाइदिनुस्।
तर यदि देखिँदैन भने इमानदारीपूर्वक स्वीकार्नुस्—
सत्ता फेरिएको छ, परिवर्तन अझै अधुरो छ।
किनकि कुर्सी फेरिनु इतिहासको सानो घटना हो।
नागरिकको नियति फेरिनु मात्र वास्तविक परिवर्तन हो।
र भदौ २३ गते सडकमा पोखिएको रगतले आज पनि यही प्रश्न गरिरहेको छ—
‘हामीले रगत दिएको देशमा फेरि उही राजनीति फर्काउन हो, कि साँच्चै नयाँ नेपाल बनाउन?’
अब यसको उत्तर भाषणले होइन, सरकारको कामले दिनुपर्छ।
अब श्रद्धाञ्जली होइन—हिसाब चाहिएको छ।
अब आश्वासन होइन—परिणाम चाहिएको छ।
अब सत्ता होइन—सुशासन चाहिएको छ।
अब नारा होइन—नागरिकको बदलिएको जीवन चाहिएको छ।
एक वर्ष भयो।
अब परिवर्तनको घोषणा होइन—परिवर्तनको प्रमाण देखाउने बेला हो।


