न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

प्रधानमन्त्रीको अमेरिका भ्रमणलाई लिएर सामाजिक सञ्जालमा कपोलकल्पित तस्बिर र भिडियोको बाढी, प्रचार कि प्रधानमन्त्रीकै प्रतिष्ठामाथि व्यंग्य?

काठमाडौं । सम्माननीय प्रधानमन्त्रीको अमेरिका भ्रमण यतिबेला कूटनीतिक तथा राजनीतिक चासोको विषय बनेको छ। 

तर भ्रमणसँगै सामाजिक सञ्जालमा फैलिएका केही कपोलकल्पित एआई (AI) तस्बिर, भिडियो र दृश्यहरूले अर्को गम्भीर प्रश्न जन्माएका छन्—कृत्रिम बुद्धिमत्ताले बनाएको झुटो दृश्यले प्रधानमन्त्रीको वास्तविक राजनीतिक कद बढाउँछ कि उल्टै घटाउँछ?

प्रधानमन्त्री कुनै व्यक्तिको मात्र नाम होइन, राज्यको कार्यकारी नेतृत्वको प्रतिनिधि हो। प्रधानमन्त्री विदेश भ्रमणमा जाँदा उनीसँगै नेपालको राज्य, सरकार र समग्र राष्ट्रको प्रतिष्ठा जोडिएको हुन्छ ।

 त्यसैले प्रधानमन्त्रीको भ्रमणलाई लिएर प्रचार–प्रसार हुनु स्वाभाविक हो। सामाजिक सञ्जालमा शुभकामना, समाचार, विश्लेषण र भ्रमणका उपलब्धिबारे चर्चा हुनु लोकतान्त्रिक समाजको सामान्य अभ्यास पनि हो।

तर समस्या त्यहाँबाट सुरु हुन्छ, जहाँ वास्तविक घटनालाई छाडेर कृत्रिम दृश्यलाई वास्तविक घटनाजस्तो बनाएर प्रस्तुत गर्न थालिन्छ।

एआई प्रविधि आफैंमा दोषी होइन। यो प्रविधिले पत्रकारिता, शिक्षा, अनुसन्धान, कला, सूचना प्रवाह र सिर्जनशीलतामा ठूलो सम्भावना बोकेको छ। तर त्यही प्रविधि सत्यलाई सजाउन होइन, सत्यकै स्थानमा झुटो दृश्य राख्न प्रयोग हुन थाल्यो भने प्रश्न प्रविधिको होइन, प्रयोगकर्ताको विवेकको हुन्छ।

प्रधानमन्त्रीको अमेरिका भ्रमणलाई लिएर यदि वास्तविक नभएका स्वागत समारोह, भेटघाट, विदेशी नेतासँगका दृश्य, विमानस्थलका दृश्य वा अन्य राजनीतिक गतिविधिका तस्बिर तथा भिडियो निर्माण गरेर सामाजिक सञ्जालमा छरिन्छन् भने त्यसले प्रधानमन्त्रीको उचाइ बढाउने होइन, विश्वसनीयताको उचाइ घटाउने खतरा बोकेको हुन्छ।

प्रधानमन्त्रीलाई कृत्रिम भीड किन चाहियो?

राजनीतिक नेतृत्वको वास्तविक शक्ति फोटोको भीडमा होइन, कामको परिणाममा देखिन्छ।

विदेशी भूमिमा प्रधानमन्त्रीको स्वागत कति भव्य भयो भन्ने विषयले केही क्षण सामाजिक सञ्जाल तताउन सक्छ। तर दीर्घकालमा जनताले सोध्ने प्रश्न अर्कै हुन्छन्—भ्रमणबाट नेपालले के पायो? द्विपक्षीय सम्बन्धमा के नयाँ आयो? लगानी, व्यापार, रोजगारी, प्रविधि, विकास सहयोग वा नेपालको राष्ट्रिय हितसँग जोडिएका विषयमा के उपलब्धि भयो?

यिनै प्रश्नको उत्तरले प्रधानमन्त्रीको वास्तविक कद निर्धारण गर्छ। एआईले सयौँ मानिसको भीड थपिदिन सक्छ। रातो कार्पेट लामो बनाउन सक्छ।

विश्वका शक्तिशाली नेताहरूलाई एउटै फ्रेममा उभ्याउन सक्छ। विमानस्थलको स्वागत समारोहलाई अझ भव्य देखाउन सक्छ। तर एआईले उपलब्धि सिर्जना गर्न सक्दैन।

उसले फोटो बनाउन सक्छ, इतिहास बनाउन सक्दैन। उसले भिडियो बनाउन सक्छ, कूटनीतिक उपलब्धि बनाउन सक्दैन। उसले भीड देखाउन सक्छ, जनताको विश्वास निर्माण गर्न सक्दैन।

त्यसैले प्रधानमन्त्रीको भ्रमणलाई लिएर कृत्रिम तस्बिर बनाएर गौरवको वातावरण सिर्जना गर्न खोज्नु अन्ततः आफ्नै राजनीतिक नेतृत्वलाई कमजोर बनाउने अभ्यास हुन सक्छ।

प्रचारको नाममा प्रधानमन्त्रीकै अपमान?

कुनै प्रधानमन्त्रीप्रति समर्थकहरूले उत्साह देखाउनु अस्वाभाविक होइन। राजनीतिक नेतृत्वलाई सफलताको शुभकामना दिनु नागरिकको अधिकार हो। तर समर्थन र अन्धप्रचारबीच एउटा महत्वपूर्ण सीमा हुन्छ—सत्य। 

समर्थन गर्न झुटो फोटो किन चाहियो? प्रशंसा गर्न बनावटी भिडियो किन आवश्यक भयो? सरकारको उपलब्धि देखाउन वास्तविक तथ्य पर्याप्त छैन?

यदि वास्तविक उपलब्धि छ भने त्यसको तथ्य प्रस्तुत गरौँ। प्रधानमन्त्रीले गरेका भेटघाट छन् भने वास्तविक तस्बिर देखाऔँ। सहमति भएका छन् भने दस्तावेज देखाऔँ। लगानीको प्रतिबद्धता छ भने रकम र क्षेत्र बताऔँ। कूटनीतिक उपलब्धि छ भने त्यसको परिणाम नागरिकलाई बुझाऔँ।

तर वास्तविक उपलब्धिको ठाउँमा एआईको कृत्रिम दृश्य राखेर वाहवाही खोज्नु भनेको राजनीतिक नेतृत्वलाई बलियो होइन, कमजोर बनाउने बाटो हो।

किनकि आज सामाजिक सञ्जालमा एउटा बनावटी तस्बिर भाइरल होला। भोलि त्यसै तस्बिरलाई विदेशी सञ्चारमाध्यम वा अन्य प्रयोगकर्ताले वास्तविक ठानेर उद्धृत गर्लान्। त्यसपछि प्रश्न उठ्छ—नेपालबाट फैलिएको सूचना कति विश्वसनीय छ?

त्यसपछि चोट प्रधानमन्त्रीलाई मात्र पर्दैन। नेपालको सूचना विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठ्छ।

एआईको युगमा नागरिक विवेकको परीक्षा

एआईले सूचना उत्पादन गर्ने तरिका नै परिवर्तन गरिदिएको छ। अब आँखाले देखेको सबै सत्य हुँदैन। कानले सुनेको सबै वास्तविक हुँदैन। भिडियो छ भन्दैमा घटना भएको प्रमाण हुँदैन। फोटो छ भन्दैमा दृश्य वास्तविक हो भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन।

त्यसैले एआईको युगमा सबैभन्दा आवश्यक कुरा प्रविधि होइन—विवेक हो।  हामीले फोटो हेरेर तुरुन्त विश्वास गर्ने कि स्रोत खोज्ने?

भिडियो हेरेर तुरुन्त शेयर गर्ने कि त्यसको वास्तविकता जाँच्ने? राजनीतिक भावनाले तथ्यलाई जित्ने कि तथ्यले भावनालाई नियन्त्रण गर्ने?

यी प्रश्न अब हरेक नागरिकका प्रश्न हुन्। प्रधानमन्त्रीको अमेरिका भ्रमणलाई लिएर बनाइएका कपोलकल्पित सामग्रीको अनुगमन र रोकथाम आवश्यक देखिनुको कारण पनि यही हो। तर रोकथामको अर्थ अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता कुण्ठित गर्नु होइन।

र्जनात्मक व्यंग्य, हास्य, कलात्मक प्रस्तुति र स्पष्ट रूपमा एआईबाट निर्मित सामग्रीमाथि प्रतिबन्धको कुरा होइन; त्यसलाई वास्तविक घटना भनेर भ्रम फैलाउने अभ्यासमाथि सचेतता आवश्यक हो।

एआई सामग्री भए त्यसलाई एआईबाट निर्मित वा परिमार्जित सामग्रीका रूपमा स्पष्ट पार्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

प्रधानमन्त्रीको कद फोटोले होइन, कर्मले बढाउँछ

राजनीतिक नेतृत्वको कद कसैले सामाजिक सञ्जालमा बनाइदिएको फोटोले बढ्दैन। इतिहासमा नेताको कद निर्णय, नीति, परिणाम, नैतिकता र जनविश्वासले निर्माण गर्छ।
अमेरिकाको भ्रमणमा प्रधानमन्त्रीले नेपाली नागरिकका हितसँग जोडिएका विषय कति प्रभावकारी रूपमा उठाउनुभयो?

 नेपाल–अमेरिका सम्बन्धलाई कुन दिशामा लैजाने आधार तयार भयो? नेपाली विद्यार्थी, आप्रवासी, लगानीकर्ता, व्यवसायी र श्रमिकका विषयमा के कुरा भयो? नेपालको विकास, प्रविधि, पूर्वाधार र आर्थिक अवसरका क्षेत्रमा के सहकार्य सम्भव भयो?

यिनै विषयमा बहस होस्। सामाजिक सञ्जालमा प्रधानमन्त्रीलाई अझ अग्लो देखाउन फोटोको फ्रेम तन्काउनुभन्दा प्रधानमन्त्रीले देशका लागि के उपलब्धि ल्याउनुभयो भन्ने तथ्यको फ्रेम ठूलो बनाऔँ।

राजनीतिक नेतृत्वको उचाइ फोटोशप वा एआईको उचाइसँग तुलना गर्नु आफैंमा हास्यास्पद हुन्छ।

समर्थकले पनि नेताको हित बुझ्नुपर्छ
राजनीतिक नेतृत्वलाई सबैभन्दा ठूलो क्षति विरोधीले मात्र पुर्‍याउँछ भन्ने छैन। कहिलेकाहीँ अति प्रशंसा गर्ने समर्थकले पनि नेताको सार्वजनिक छविलाई क्षति पुर्‍याउन सक्छ।

नेतालाई आकाशमा उडाउन खोज्दा जमीनमा भएका वास्तविक समस्या ओझेलमा पर्न सक्छन्। कृत्रिम प्रशंसाले वास्तविक आलोचनाको आवाज दबाउन सक्छ। बनावटी सफलताको प्रचारले वास्तविक सफलताको मूल्य घटाउन सक्छ।

त्यसैले प्रधानमन्त्रीका समर्थक हुन् वा आलोचक—सबैका लागि एउटै मापदण्ड हुनुपर्छ : तथ्य।

प्रधानमन्त्रीको भ्रमण सफल होस् भन्ने शुभकामना दिन एआईको झुटो फोटो आवश्यक छैन। राष्ट्रको प्रतिष्ठा बढाउन बनावटी भीड आवश्यक छैन।

कूटनीतिक सम्बन्ध बलियो बनाउन सामाजिक सञ्जालको कृत्रिम तामझाम आवश्यक छैन। आवश्यक छ त केवल—वास्तविक काम, वास्तविक उपलब्धि र वास्तविक परिणाम।

अब राज्य र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताको जिम्मेवारी

सरकार तथा सम्बन्धित निकायले एआईबाट निर्मित भ्रामक सामग्रीको विषयमा स्पष्ट नीति, तथ्यजाँच र जनचेतनामूलक संयन्त्रलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्ने देखिन्छ।

विशेषतः राष्ट्र प्रमुख, प्रधानमन्त्री, सुरक्षा निकाय तथा संवेदनशील राष्ट्रिय घटनासँग सम्बन्धित भ्रामक सामग्रीले सार्वजनिक भ्रम सिर्जना गर्न सक्ने भएकाले त्यसको निगरानी आवश्यक हुन्छ।

तर निगरानीको नाममा आलोचना रोक्ने होइन, झुट र आलोचनाबीचको फरक छुट्याउने क्षमता विकास गर्नु आजको आवश्यकता हो।

मिडियाको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। कुनै तस्बिर वा भिडियो भाइरल भयो भन्दैमा त्यसलाई समाचार बनाइहाल्ने होइन। स्रोत, समय, स्थान र प्रामाणिकता परीक्षण गर्नुपर्छ। पत्रकारिताको पहिलो धर्म नै सत्यापन हो।

नागरिकको भूमिका पनि कम छैन। प्रत्येक प्रयोगकर्ताले ‘शेयर’ बटन थिच्नुअघि एकपटक सोच्नुपर्ने समय आएको छ—मैले शेयर गर्न लागेको कुरा सत्य हो कि मलाई मन परेको कुरा मात्र हो?
यी दुई कुरा एउटै होइनन्।

अन्ततः प्रश्न प्रधानमन्त्रीको होइन, हाम्रो विवेकको हो

प्रधानमन्त्रीको अमेरिका भ्रमण सफल रहोस्। नेपालको राष्ट्रिय हितमा सकारात्मक परिणाम ल्याओस्। नेपाल–अमेरिका सम्बन्ध अझ बलियो बनोस्। नेपाली नागरिकका हितमा ठोस उपलब्धि हासिल होऊन्—शुभकामना यही हो।
तर प्रधानमन्त्रीको सम्मान गर्न उहाँलाई एआईको कृत्रिम उचाइमा उभ्याउन आवश्यक छैन।

प्रधानमन्त्रीको वास्तविक कद कृत्रिम तस्बिरले होइन, वास्तविक कर्मले देखाउनेछ। 

आज हामीले बनावटी फोटो बनाएर प्रधानमन्त्रीलाई अग्लो देखाउन खोजिरहेका छौँ भने भोलि इतिहासले सोध्न सक्छ,त्यो  उचाइ साँच्चै प्रधानमन्त्रीको थियो कि हाम्रो सम्पादन गरिएको स्क्रिनको?

राजनीतिक नेतृत्वलाई बलियो बनाउने हो भने झुटो प्रशंसा होइन, तथ्यमा आधारित समर्थन चाहिन्छ। गल्ती भए तथ्यसहित प्रश्न गरौँ। उपलब्धि भए तथ्यसहित प्रशंसा गरौँ। कमजोरी भए तथ्यसहित आलोचना गरौँ।
किनकि लोकतन्त्रमा प्रधानमन्त्रीलाई सबैभन्दा ठूलो सम्मान भनेको उहाँलाई सत्यभन्दा माथि नराख्नु हो। र राष्ट्रलाई सबैभन्दा ठूलो सम्मान भनेको, कृत्रिम तस्बिरभन्दा वास्तविक सत्यलाई रोज्नु हो।

एआईको युगमा प्रविधिले हाम्रो हातमा नयाँ शक्ति दिएको छ। अब प्रश्न यति मात्र हो—हामी त्यो शक्तिले सत्यलाई उज्यालो बनाउँछौँ कि भ्रमलाई चम्किलो?

निर्णय हाम्रो हो। विवेक पनि हाम्रो हुनुपर्छ।

यो पनि पढ्नुहोस् । 

राष्ट्रसंघमा हिमाल र मानवता

बालेन अमेरिका उड्दा बदलिँदै ‘विदाइ संस्कार’ : सलामीदेखि सरकारी भीडसम्मलाई ब्रेक