न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

बसपार्कदेखि राजनीतिक मञ्चसम्म—एक दशकपछि खुलामञ्चमा फर्कियो दलको हुटिङ, भाषण र राजनीतिक कटाक्ष

काठमाडौं, १९ असोज । काठमाडौंको मुटुमा रहेको खुलामञ्च फेरि भरिएको छ। तर यसपटक बसका धुवाँले होइन, राजनीतिक भाषण, झन्डा, नाराबाजी र नेताहरूको आवाजले।

कहिले लोकतन्त्रका लागि जनताको आवाज घन्किएको यो खुला चौर लामो समय निर्माण सामग्री, अस्थायी बसपार्क, संरचना र पार्किङको बोझमा थिचियो।

नागरिक अभियन्ताहरूले ‘खुलामञ्च कहाँ गयो ?’ भनेर प्रश्न उठाए। ‘अकुपाइ टुँडिखेल’ अभियानले टुँडिखेल बचाउन मानव साङ्लो बनायो। अनि समय फेरियो।

आइतबार, २०८३ असोज १८ गते दिउँसो २ बजे, नेपाली कांग्रेसले यही ऐतिहासिक खुलामञ्चमा आफ्नो १५औँ महाधिवेशनको उद्घाटन गर्योद। कांग्रेसले असोज १९ र २० गते बन्दसत्र तथा अन्य कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने जनाएको छ।

एक दशकजति राजनीतिक गतिविधिबाट टाढा रहेको खुलामञ्चमा कांग्रेसको महाधिवेशन फर्किनु आफैंमा एउटा राजनीतिक दृश्य हो। तर यो दृश्य केवल कांग्रेसको महाधिवेशनको दृश्यमा सीमित रहेन।

उद्घाटन सकिएसँगै खुलामञ्च फेरि राजनीतिक बहसको अर्को केन्द्र बन्यो—यसपटक भाषणबाट सामाजिक सञ्जालसम्म।

जहाँ जनताको आवाज इतिहास बनेको थियो
खुलामञ्च काठमाडौंको एउटा खाली चौर मात्र होइन। यो नेपालको राजनीतिक परिवर्तनका अनेक अध्यायसँग जोडिएको सार्वजनिक स्थल हो।

२०३६ सालको जनमतसंग्रहको पृष्ठभूमिदेखि २०४६ सालको जनआन्दोलनसम्म खुलामञ्चले राजनीतिक सभा र नागरिक आवाजलाई स्थान दिएको इतिहास छ। बीपी कोइरालाले जनसभामार्फत आफ्ना राजनीतिक धारणा सार्वजनिक गरेको यही स्थल पछि बहुदलीय लोकतन्त्र पुनःस्थापनाको आन्दोलनसँग पनि जोडियो।

२०४६ सालको परिवर्तनपछि गणेशमान सिंहलगायतका नेताहरूले यही क्षेत्रबाट नागरिकलाई सम्बोधन गरे। २०६२/६३ को जनआन्दोलन र त्यसपछिको राजनीतिक परिवर्तनमा पनि खुलामञ्च तथा टुँडिखेल क्षेत्र राजनीतिक गतिविधिको महत्वपूर्ण थलो रह्यो।

अर्थात्, खुलामञ्चले सत्ता र सडकबीचको दूरी घटाएको इतिहास बोकेको छ। यहाँ मञ्चमा नेता हुन्थे, अगाडि जनता। नेताको भाषण सकिएपछि भीड फर्किन्थ्यो, तर त्यहाँ उठेका प्रश्नहरू भने राजनीतिक इतिहासमा बसिरहन्थे।

अनि खुलामञ्च आफैं थुनियो
विडम्बना यहीँबाट सुरु भयो। जनताको आवाजका लागि खुला रहेको खुलामञ्च एक समय आफैं बन्द भयो। २०७२ सालको भूकम्पपछि वीर अस्पताल र दरबार हाइस्कुल पुनर्निर्माणका सामग्री राख्ने ठाउँका रूपमा खुलामञ्च प्रयोग हुन थाल्यो।

त्यसपछि पुरानो बसपार्कमा काठमाडौं भ्यु टावर निर्माण सुरु भएपछि बसपार्कसमेत अस्थायी रूपमा खुलामञ्चभित्र सारियो।

बसका लहर, धुलो, धुवाँ र निर्माण सामग्रीले खुलामञ्चको मौलिक स्वरूप क्रमशः छोपिँदै गयो। कतिपय ठाउँमा अस्थायी भनिएका संरचना स्थायी प्रकृतिका बन्न थाले। पसल, टहरा, पार्किङ र अन्य प्रयोजनले खुलामञ्चको सार्वजनिक चरित्रमाथि प्रश्न उठ्यो।

राजनीतिक भाषणका लागि बनेको होइन, तर राजनीतिक परिवर्तनका लागि प्रयोग भएको खुलामञ्च आफैं संरक्षणको विषय बन्न पुग्यो।

नागरिक उठे, ‘अकुपाइ टुँडिखेल’ जन्मियो
खुलामञ्च र टुँडिखेलको अतिक्रमणविरुद्ध नागरिक समाज, स्थानीय बासिन्दा र सम्पदा अभियन्ता सडकमा उत्रिए।

‘अकुपाइ टुँडिखेल’ अभियानले सार्वजनिक खुला क्षेत्रमाथिको अतिक्रमणको विरोध गर्दै टुँडिखेलको संरक्षणको माग उठायो। मानव साङ्लो बनाएर टुँडिखेल घेर्ने अभियानले एउटा प्रतीकात्मक सन्देश दियो—सार्वजनिक जग्गा सार्वजनिककै लागि हुनुपर्छ।

खुलामञ्चमा अस्थायी बसपार्क राखिनु, निर्माण सामग्री थुपारिनु र विभिन्न संरचना बन्नु केवल भौतिक अतिक्रमण थिएन; नागरिकका लागि उपलब्ध खुला सार्वजनिक स्थान क्रमशः साँघुरिँदै गएको विषय पनि थियो।

त्यसैले खुलामञ्चको संरक्षणको सवाल कुनै चौरको संरक्षण मात्र थिएन। यो काठमाडौंको सार्वजनिक स्मृति, नागरिक अधिकार र खुला राजनीतिक अभिव्यक्तिको संरक्षणसँग जोडिएको प्रश्न थियो।

बालेन आए, खुलामञ्चको बहस फेरि उठ्यो
काठमाडौं महानगरपालिकाको नेतृत्वमा बालेन्द्र शाह आएपछि खुलामञ्चको व्यवस्थापन र पुनःव्यवस्थापनको विषयले थप चर्चा पायो।

महानगरले अतिक्रमण गरी बनाइएका संरचना हटाउने, खुलामञ्चलाई व्यवस्थित बनाउने र सार्वजनिक प्रयोगका लागि तयार पार्ने दिशामा काम अघि बढाएको थियो। लामो समयसम्म बन्द रहेको खुलामञ्च पुनः खुला हुनु काठमाडौंवासीका लागि प्रतीकात्मक परिवर्तन पनि बन्यो। तर राजनीतिमा एउटा रोचक विडम्बना हुन्छ—जसले मञ्च बनाउँछ, त्यही मञ्चमा एक दिन उसकै आलोचना हुन सक्छ। आइतबार त्यही भयो।

खुलामञ्च फेरि खुल्यो, प्रश्न पनि खुलै छन्

काठमाडौंको मुटुमा उभिएको खुलामञ्च केवल घाँस उम्रिएको एउटा चौर होइन, यो नेपाली लोकतन्त्रको खुला किताब हो। कुनै बेला यही माटोमा परिवर्तनका पदचाप सुनिन्थे, यहीँबाट जनताको आवाज सत्ताका कानसम्म पुग्थ्यो। तर समयको व्यंग्य यस्तो रह्यो—जनताको आवाजका लागि खुलेको मञ्च आफैं बसपार्क, निर्माण सामग्री र संरचनाको घेराबन्दीमा थुनियो।

नागरिक उठे, ‘अकुपाइ टुँडिखेल’को आवाज घन्कियो। सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षणका लागि मानव साङ्लो बन्यो। खुलामञ्च फेरि खुला बनाउने अभियान चल्यो। आज त्यही चौरमा नेपाली कांग्रेसको महाधिवेशनको झन्डा फहरिएको छ। राजनीति फर्किएको छ, भाषण फर्किएको छ, नारासँगै कटाक्ष पनि फर्किएको छ। तर प्रश्न अझै उस्तै छ—खुलामञ्च कसको?

कुनै दलको होइन, कुनै सरकारको होइन, कुनै व्यक्तिको होइन। यो नागरिकको साझा सम्पत्ति हो। यहाँ सत्ता बोल्न सक्छ, विपक्ष प्रश्न गर्न सक्छ र जनताले ताली वा खबरदारी गर्न सक्छन्।

खुलामञ्च जोगाउनु भनेको एउटा चौर जोगाउनु मात्र होइन; लोकतन्त्रको खुला ढोका जोगाउनु हो। मञ्च खुला रहोस्, आवाज नथुनियोस् र जनताको प्रश्नमाथि कुनै ताला नलागोस्।

कांग्रेसले बोल्यो, बालेनले जवाफ दिए
नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशन उद्घाटन समारोहमा कांग्रेस सभापति गगन थापाले प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको कार्यशैली तथा संसद् सञ्चालनको विषय उठाउँदै आलोचना गरे। 

खुलामञ्चको मञ्चबाट प्रधानमन्त्रीमाथि राजनीतिक प्रश्न उठेपछि त्यसको जवाफ भने प्रधानमन्त्री शाहले सामाजिक सञ्जालबाट दिए।

आइतबार साँझ शाहले फेसबुकमा लेखे—‘धन्न खुलामञ्च राम्रो बनाइएछ, नयाँ पार्टीले कार्यक्रम गरेर गाली गर्न पाएका छन् !’ एक वाक्य। तर राजनीतिक अर्थ धेरै।

खुलामञ्च कांग्रेसको महाधिवेशनको मञ्च थियो। त्यही मञ्चबाट प्रधानमन्त्रीमाथि प्रश्न उठ्यो। प्रधानमन्त्रीले भने आफूले काठमाडौं महानगरको नेतृत्व गर्दा व्यवस्थित गरिएको खुलामञ्चकै प्रसंग जोड्दै व्यंग्यात्मक जवाफ फर्काए।

यसरी खुलामञ्च फेरि राजनीतिक संवादको केन्द्र बन्यो—तर यसपटक भाषण सकिएपछि पनि बहस सकिएन।

खुलामञ्चको घाँसमाथि राजनीतिक ताप
खुलामञ्चको हरियालीमाथि नेताका पाइला परेका छन्। मञ्चमा झन्डा फहरिएका छन्। भीडले राजनीतिक भाषण सुनेको छ। तर यो दृश्यले एउटा पुरानो प्रश्न पनि सम्झाएको छ—खुलामञ्च आखिर कसका लागि ?
दलका लागि ? सरकारका लागि ? महानगरका लागि ? कि नागरिकका लागि ? इतिहासले यसको उत्तर धेरैपटक दिइसकेको छ—खुलामञ्च जनताको सार्वजनिक ठाउँ हो। तर व्यवहारमा भने कहिले राजनीतिक सभा, कहिले बसपार्क, कहिले निर्माणस्थल, कहिले पार्किङ र कहिले संरक्षणको विवादबीच यसको परिचय फेरिँदै आएको छ।

खुलामञ्चमुनि पार्किङ बनाउने योजनादेखि विभिन्न संरचना निर्माणसम्मका प्रस्तावले समय–समयमा विवाद जन्माएका छन्। नागरिक अभियन्ताले यसको खुला स्वरूप जोगाउन निरन्तर दबाब दिँदै आएका छन्।

एक दशकपछि फर्किएको राजनीति
खुलामञ्चमा लामो समय राजनीतिक सभा हुन नसकेको पृष्ठभूमिमा कांग्रेसको महाधिवेशनले एउटा नयाँ अध्याय थपेको छ। यो केवल एउटा राजनीतिक दलको महाधिवेशन होइन। यो खुलामञ्चको पुनरागमन पनि हो।

हिजो यही ठाउँबाट लोकतन्त्रको माग उठ्यो। हिजो यही ठाउँमा सत्ता परिवर्तनका नाराहरू घन्किए। हिजो यही ठाउँमा नेताहरूले जनतासँग संवाद गरे। बीचमा यही ठाउँ बसको पार्किङमा बदलियो। निर्माण सामग्रीले यसको छाती ढाक्यो। नागरिक अभियन्ताले यसको रक्षा गर्न मानव साङ्लो बनाए। महानगरले संरचना हटाउने प्रयास गर्योा। र आज फेरि यही ठाउँमा राष्ट्रिय राजनीतिका शीर्ष नेताहरू उभिएका छन्। इतिहासको चक्र घुमेर फेरि पुरानै ठाउँमा आइपुगेको जस्तो देखिन्छ।

खुलामञ्चले दिएको अर्को सन्देश
कांग्रेसको महाधिवेशनपछि प्रधानमन्त्रीको टिप्पणीले एउटा अर्को प्रश्न पनि जन्माएको छ—के सार्वजनिक खुला क्षेत्र राजनीतिक कटाक्षको नयाँ रंगमञ्च बन्न थालेको हो ?

प्रधानमन्त्रीको टिप्पणीलाई कांग्रेसको महाधिवेशनमा आफूविरुद्ध उठाइएको आलोचनाप्रतिको व्यंग्यात्मक प्रतिक्रियाका रूपमा विभिन्न सञ्चारमाध्यमले व्याख्या गरेका छन्। तर यसको गहिरो अर्थ खुलामञ्चको इतिहाससँग जोडेर हेर्दा अझ रोचक देखिन्छ।

खुलामञ्चको मूल शक्ति नै यही हो—यहाँ सत्ता पक्षले पनि बोल्न सक्छ, विपक्षीले पनि बोल्न सक्छ। प्रशंसा पनि हुन सक्छ, आलोचना पनि हुन सक्छ। प्रश्न पनि उठ्न सक्छ, जवाफ पनि आउन सक्छ। त्यसैले खुलामञ्चमा आलोचना हुनु असामान्य होइन।

बरु असामान्य त त्यो समय थियो, जब खुलामञ्च नै नागरिकका लागि बन्द थियो।

अब खुलामञ्च खुलै रहन्छ ?
यही सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न हो। कांग्रेसको महाधिवेशन सकिएपछि फेरि खुलामञ्चमा ताला लाग्छ कि नागरिकका लागि नियमित रूपमा खुला रहन्छ ?

ठूला राजनीतिक दललाई सभा गर्न दिइन्छ भने नागरिकका आन्दोलन, सार्वजनिक बहस र सांस्कृतिक कार्यक्रमलाई पनि समान रूपमा स्थान दिइन्छ कि दिइँदैन ?

खुलामञ्चलाई राजनीतिक दलको कार्यक्रम गर्ने ठाउँ मात्र बनाउने कि सार्वजनिक लोकतान्त्रिक संवादको साझा स्थलका रूपमा विकास गर्ने ? यी प्रश्नको उत्तर आगामी दिनले दिनेछ।

किनकि खुलामञ्चको वास्तविक विजय कांग्रेसले महाधिवेशन गर्न पाउनु मात्र होइन। खुलामञ्च फेरि कुनै एक दलको होइन, सबै नागरिकको खुला मञ्च बन्नु हो।

कहिले सत्ता बोल्नेछ, कहिले विपक्ष बोल्नेछ। कहिले प्रधानमन्त्रीको आलोचना हुनेछ, कहिले प्रधानमन्त्रीले जवाफ दिनेछन्। कहिले आन्दोलन हुनेछ, कहिले उत्सव। तर चौर खुला रहनुपर्छ। इतिहास बोल्न पाउनुपर्छ। जनताले प्रश्न गर्न पाउनुपर्छ। र सत्ताले जवाफ दिनुपर्छ। यही त खुलामञ्चको असली अर्थ हो—मञ्च खुला, आवाज खुला, प्रश्न खुला र लोकतन्त्र पनि खुला।