ब्याज आम्दानी खुम्चिँदा पनि बैंकको नाफामा उछाल, लगानीयोग्य पुँजी थुप्रियो
१९ अर्बभन्दा बढी नाफा, १७ बैंकको कमाइ बढ्दा ३ बैंक दबाबमा; रसुवा बाढीले व्यापार र व्यवसाय विस्तारको गति रोक्यो
काठमाडौं, १ मंसिर । बैंकहरूको ब्याज आम्दानीमा अपेक्षित विस्तार हुन नसकेको, कर्जाको माग कमजोर रहेको र लगानीयोग्य पुँजी बैंकिङ प्रणालीमै थुप्रिने क्रम नरोकिएको अवस्थामा पनि वाणिज्य बैंकहरूको नाफामा उल्लेख्य सुधार देखिएको छ।
चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो त्रैमासिक वित्तीय विवरणले बैंकिङ क्षेत्रको एउटा रोचक विरोधाभास उजागर गरेको छ—आम्दानीको परम्परागत स्रोतमा दबाब छ, तर नाफाको अंक भने उकालो लागेको छ।
सञ्चालनमा रहेका २० वाणिज्य बैंकले चालु आर्थिक वर्षको असोज मसान्तसम्ममा १९ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी खुद नाफा आर्जन गरेका छन्।
यो गत आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को सोही अवधिमा कमाएको करिब १३ अर्ब रुपैयाँको तुलनामा ६ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी हो। अर्थात्, एक वर्षको अन्तरालमा बैंकहरूको नाफामा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ। तर यो वृद्धिलाई मात्रै बैंकिङ व्यवसायको विस्तार र अर्थतन्त्रमा आएको उत्साहको संकेत मान्न सकिने अवस्था भने छैन।
पहिलो त्रैमासको वित्तीय विवरणअनुसार २० बैंकमध्ये १७ वटाको नाफा बढेको छ भने तीन बैंकको नाफामा गिरावट आएको छ।
केही बैंकको खुद ब्याज आम्दानी घटेको छ, कतिपय बैंकको कर्जा विस्तार अपेक्षाकृत कमजोर छ। तर खराब कर्जा असुलीमा सुधार, सञ्चालन लागतमा कटौती, निक्षेपको लागत घट्नु र कर्जा नोक्सानी व्यवस्थापनका लागि छुट्याउनुपर्ने रकममा आएको कमीले नाफाको अंकलाई माथि धकेलेको देखिन्छ।
यसले बैंकिङ क्षेत्रको नाफा बढ्नु र समग्र अर्थतन्त्रमा लगानी तथा व्यवसाय विस्तार हुनु एउटै कुरा होइन भन्ने तथ्यलाई पनि सतहमा ल्याएको छ। बैंकको वासलातमा नाफा बढिरहँदा बजारमा उद्योग, व्यापार, निर्माण र उत्पादनमूलक क्षेत्रमा कर्जाको माग कति बढ्यो भन्ने प्रश्न अझै उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
नबिल सबैभन्दा अगाडि, ग्लोबल आईएमई दोस्रो
पहिलो त्रैमासमा सबैभन्दा बढी खुद नाफा कमाउने बैंकको सूचीमा नबिल बैंक पहिलो स्थानमा रहेको छ। बैंकले असोज मसान्तसम्ममा २ अर्ब ५५ करोड रुपैयाँ खुद नाफा आर्जन गरेको छ।
दोस्रो स्थानमा रहेको ग्लोबल आईएमई बैंकले २ अर्ब ३१ करोड रुपैयाँ कमाएको छ भने राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक १ अर्ब ६४ करोड रुपैयाँ नाफासहित तेस्रो स्थानमा छ।
त्यसैगरी एभरेस्ट बैंकले १ अर्ब २५ करोड, प्राइम कमर्सियल बैंकले १ अर्ब १८ करोड, नेपाल इन्भेस्टमेन्ट मेगा बैंकले १ अर्ब १८ करोड, एनएमबी बैंकले १ अर्ब १६ करोड, कृषि विकास बैंकले १ अर्ब ९ करोड, कुमारी बैंकले १ अर्ब ७ करोड र सानिमा बैंकले १ अर्ब ५ करोड रुपैयाँ खुद नाफा आर्जन गरेका छन्।
अन्य बैंकमध्ये सिद्धार्थ बैंकले ८५ करोड, नेपाल बैंकले ८३ करोड, स्ट्यान्डर्ड चार्टर्ड बैंकले ६७ करोड, हिमालयन बैंकले ६५ करोड, लक्ष्मी सनराइज बैंकले ६५ करोड, प्रभु बैंकले ६० करोड, नेपाल एसबीआई बैंकले ५५ करोड र माछापुच्छ्रे बैंकले ५५ करोड रुपैयाँ नाफा कमाएका छन्।
एनआईसी एसिया बैंकको खुद नाफा १२ करोड रुपैयाँ रहेको छ। सिटिजन्स बैंकले भने गत आर्थिक वर्षको पहिलो त्रैमासमा २२ करोड रुपैयाँ घाटा व्यहोरेकोमा चालु आर्थिक वर्षको असोज मसान्तसम्ममा १० करोड रुपैयाँ खुद नाफा आर्जन गर्दै घाटाबाट नाफातर्फ फर्किएको छ।
यद्यपि, नाफाको अंकलाई मात्रै आधार बनाएर बैंकको वास्तविक वित्तीय स्वास्थ्य मूल्यांकन गर्न मिल्दैन। कुन बैंकले कति कर्जा विस्तार गर्यो , खराब कर्जाको अनुपात कस्तो छ, निष्क्रिय कर्जाको असुली कति भयो र नाफा कति दिगो स्रोतबाट प्राप्त भयो भन्ने पक्ष पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
ब्याज आम्दानीमा संकुचन, नाफामा भने विस्तार
बैंकहरूको नाफा बढेको तथ्यांकसँगै खुद ब्याज आम्दानीको अवस्थाले अर्को चित्र देखाएको छ। चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा २० वाणिज्य बैंकले कुल ५१ अर्ब ६६ करोड रुपैयाँभन्दा बढी खुद ब्याज आम्दानी गरेका छन्। गत आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा यस्तो आम्दानी ५० अर्ब ७ करोड रुपैयाँ रहेको थियो।
यस हिसाबले समग्र बैंकिङ क्षेत्रको खुद ब्याज आम्दानीमा सामान्य वृद्धि देखिए पनि सबै बैंकको अवस्था समान छैन। पहिलो त्रैमासमा १० बैंकको खुद ब्याज आम्दानी बढेको छ भने बाँकी १० बैंकको घटेको छ।
सबैभन्दा बढी खुद ब्याज आम्दानी गर्ने बैंकको सूचीमा नबिल बैंक अग्रस्थानमा छ। बैंकले असोज मसान्तसम्ममा ४ अर्ब ७३ करोड रुपैयाँ खुद ब्याज आम्दानी गरेको छ।
गत वर्षको सोही अवधिमा यस्तो आम्दानी ३ अर्ब ९० करोड रुपैयाँ थियो। यसैगरी ग्लोबल आईएमई बैंकले ४ अर्ब १९ करोड र राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकले ४ अर्ब १ करोड रुपैयाँ खुद ब्याज आम्दानी गरेका छन्।
बैंकहरूको मुख्य आम्दानीको स्रोत कर्जाबाट प्राप्त हुने ब्याज हो। निक्षेपमा दिने ब्याज र कर्जाबाट उठाउने ब्याजबीचको अन्तरले बैंकको खुद ब्याज आम्दानी निर्धारण गर्छ। यस्तो अवस्थामा कर्जाको माग कमजोर हुनु, ब्याजदरमा प्रतिस्पर्धा बढ्नु र कर्जा प्रवाह अपेक्षाअनुसार नबढ्नुले बैंकहरूको आम्दानीमा दबाब सिर्जना गर्न सक्छ।
तर ब्याज आम्दानीमा कमी आउँदैमा नाफा पनि अनिवार्य रूपमा घट्छ भन्ने हुँदैन। बैंकको नाफा निर्धारणमा ब्याज आम्दानीबाहेक सञ्चालन खर्च, कर्मचारी खर्च, गैरब्याज आम्दानी, कर्जा नोक्सानी व्यवस्थापन र खराब कर्जा असुलीजस्ता पक्षको पनि प्रभाव रहन्छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकका पूर्वकार्यकारी निर्देशक नरबहादुर थापाका अनुसार बैंकहरूको सञ्चालन लागत र अन्य खर्च घट्दा ब्याज आम्दानीमा अपेक्षित वृद्धि नभए पनि नाफा बढ्न सक्छ। उनका अनुसार बैंकको नाफामा ब्याज आम्दानीसँगै सञ्चालन लागत, कर्मचारी खर्च तथा गैरब्याज आम्दानीले समेत प्रभाव पार्छ।
अर्थात्, बैंकले कमाएको नाफा केवल कर्जा विस्तारको परिणाम होइन, खर्च व्यवस्थापन र जोखिम नियन्त्रणको परिणाम पनि हो। यही कारण यसपटक बैंकहरूको नाफा बढे पनि त्यसलाई अर्थतन्त्रमा कर्जाको माग ह्वात्तै बढेको संकेतका रूपमा व्याख्या गर्न मिल्दैन।
खराब कर्जा असुलीले नाफालाई टेवा
बैंकहरूको नाफा बढ्नुको अर्को महत्त्वपूर्ण कारण खराब कर्जा असुलीमा आएको सुधार हो। विगतमा कर्जा लिएका ऋणीले समयमै साँवा तथा ब्याज भुक्तानी गर्न नसक्दा बैंकहरूको निष्क्रिय कर्जा बढेको थियो। त्यसले बैंकहरूलाई सम्भावित कर्जा नोक्सानी व्यवस्थापनका लागि ठूलो रकम छुट्याउन बाध्य बनाएको थियो।
तर पछिल्लो अवधिमा कर्जा असुलीमा सुधार आउँदा यस्तो व्यवस्थाका लागि छुट्याउनुपर्ने रकममा दबाब कम भएको देखिन्छ। बैंकले सम्भावित जोखिमका लागि कम रकम छुट्याउनुपर्दा नाफाको हिसाबमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ।
यसले बैंकहरूको वित्तीय विवरणमा सुधार ल्याए पनि एउटा प्रश्न भने बाँकी रहन्छ—खराब कर्जाको समस्या वास्तवमै समाधान हुँदैछ कि असुली र व्यवस्थापनका कारण तत्कालीन वित्तीय सूचकमा मात्रै सुधार देखिएको हो?
बैंकहरूको नाफा दिगो हुन निष्क्रिय कर्जा घट्नु, ऋणीको भुक्तानी क्षमता बलियो हुनु र नयाँ कर्जा उत्पादनमूलक क्षेत्रमा प्रवाह हुनु आवश्यक छ। कर्जा असुलीमा आएको सुधार सकारात्मक पक्ष हो, तर नयाँ लगानी विस्तार हुन नसकेमा बैंकिङ प्रणालीमा रहेको अधिक तरलता दीर्घकालीन रूपमा अर्थतन्त्रका लागि चुनौती बन्न सक्छ।
रसुवा बाढीले रोक्यो व्यवसाय विस्तारको गति
बैंकहरूको नाफा बढे पनि व्यवसाय विस्तारमा भने अपेक्षित गति आउन नसकेको बैंकिङ क्षेत्रका अधिकारीहरूको भनाइ छ। विशेषगरी भदौ १० गते रसुवाको भोटेकोसी नदीमा आएको बाढी तथा त्यसपछि उत्पन्न बाढीपहिरोको अवस्थाले व्यापारिक गतिविधि प्रभावित हुँदा बैंकहरूको व्यवसाय विस्तारमा असर परेको बताइएको छ।
राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) देवेन्द्र रमण खनालका अनुसार प्राकृतिक विपत्तिले व्यापारिक गतिविधि प्रभावित हुँदा चालु आर्थिक वर्षको पहिलो त्रैमासमा बैंकहरूको व्यवसाय विस्तार अपेक्षाअनुसार हुन सकेन।
दसैंजस्तो ठूलो चाडपर्वका समयमा बजारमा आर्थिक कारोबार बढ्ने, आयात विस्तार हुने र व्यवसायीले थप कर्जा माग गर्ने अपेक्षा बैंकहरूको थियो। तर बाढीपहिरोका कारण व्यापारिक नाका तथा यातायात प्रभावित हुँदा सोचेअनुसार आर्थिक गतिविधि हुन नसकेको खनाल बताउँछन्।
उनका अनुसार रसुवा बाढीले बैंकहरूको व्यवसाय विस्तारमा प्रत्यक्ष असर पारेको छ। व्यापारिक नाका बन्द हुँदा आयात तथा व्यापारिक गतिविधि प्रभावित भए र बैंकहरूले अपेक्षा गरेअनुसार कारोबार बढ्न सकेन।
यसको प्रभाव बैंकिङ क्षेत्रमा मात्रै सीमित रहेन। व्यापारिक गतिविधि सुस्त हुँदा व्यवसायीको नगद प्रवाह प्रभावित भयो, आयातकर्ताको कारोबारमा अवरोध आयो र नयाँ कर्जाको माग पनि अपेक्षित रूपमा बढ्न सकेन। व्यापारमा लगानी गर्ने वातावरण कमजोर हुँदा बैंकमा रहेको लगानीयोग्य पुँजी परिचालन हुन नसक्ने अवस्था सिर्जना भयो।
नेपालको अर्थतन्त्रमा आयात, व्यापार र उपभोगको ठूलो भूमिका रहेको अवस्थामा एउटा प्रमुख व्यापारिक नाका प्रभावित हुँदा त्यसको असर बैंकिङ कारोबारसम्म पुग्नु अस्वाभाविक होइन।
यसले पूर्वाधार र व्यापारिक मार्गको अवरोध केवल यातायातको समस्या नभई वित्तीय क्षेत्रको व्यवसाय विस्तारसँग समेत जोडिएको देखाउँछ।
बैंकमा पैसा थुप्रियो, ऋण लिन व्यवसायी किन हिच्किचाए?
बैंकिङ प्रणालीमा तरलता पर्याप्त भए पनि त्यसअनुसार कर्जा प्रवाह हुन नसक्नु अहिलेको अर्को गम्भीर चुनौती हो। बैंकमा निक्षेप बढ्ने तर उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी विस्तार नहुने अवस्था लामो समयसम्म कायम रहेमा वित्तीय प्रणालीको स्रोत परिचालन क्षमतामाथि प्रश्न उठ्न सक्छ।
बैंकमा पैसा हुनु मात्रै अर्थतन्त्र बलियो भएको प्रमाण होइन। त्यो पैसा उद्योग, कृषि, पर्यटन, ऊर्जा, पूर्वाधार, साना तथा मझौला व्यवसाय र रोजगारी सिर्जना गर्ने क्षेत्रमा परिचालन हुन सकेको छ कि छैन भन्ने मुख्य विषय हो।
अहिले बैंकहरू कर्जा प्रवाहका लागि तयार देखिए पनि बजारमा लगानीको आत्मविश्वास कमजोर हुँदा व्यवसायीहरू नयाँ ऋण लिन उत्साहित हुन सकेका छैनन्। अर्कोतर्फ, विगतको आर्थिक मन्दी, बजारमा मागको कमी, व्यापारिक जोखिम, निर्माण क्षेत्रको सुस्तता र लगानीको प्रतिफलप्रतिको अनिश्चितताले पनि कर्जा मागलाई प्रभावित गर्न सक्छ।
यसैले बैंकहरूको नाफा बढेको समाचारसँगै निजी क्षेत्रको लगानी, नयाँ उद्योग स्थापना, उत्पादन वृद्धि र रोजगारी सिर्जनाको अवस्था पनि विश्लेषण गर्नुपर्ने देखिन्छ।
नाफाको चमकभित्र अर्थतन्त्रको वास्तविक अवस्था
वाणिज्य बैंकहरूको पहिलो त्रैमासिक नाफा वृद्धि बैंकिङ क्षेत्रका लागि सकारात्मक संकेत हो। तर यसलाई समग्र अर्थतन्त्रको सुधारसँग सीधै जोडेर हेर्नु उचित हुँदैन। बैंकको नाफा बढ्नु र देशमा उत्पादन तथा रोजगारी बढ्नु फरक विषय हुन्।
यदि बैंकहरूले कर्जा नोक्सानी व्यवस्थापनमा कम रकम छुट्याएर, खर्च कटौती गरेर र पुरानो कर्जा असुलीबाट नाफा बढाएका हुन् भने त्यो सुधारको एउटा पक्ष मात्रै हो। दीर्घकालीन स्थायित्वका लागि नयाँ कर्जा प्रवाह, उत्पादनमूलक लगानी, निजी क्षेत्रको विश्वास र ऋणीको भुक्तानी क्षमतामा सुधार आउनुपर्छ।
बैंकहरूमा लगानीयोग्य पुँजी थुप्रिने तर उद्योगी व्यवसायीले लगानीको वातावरण नपाउने अवस्था रहिरह्यो भने वित्तीय प्रणालीको स्रोत र वास्तविक अर्थतन्त्रबीच दूरी बढ्दै जानेछ। त्यसैले बैंकको नाफा बढेको तथ्यांकसँगै अर्थतन्त्रमा पैसा किन चलायमान हुन सकेन भन्ने प्रश्नको जवाफ खोज्न आवश्यक छ।
सरकारले पनि बैंकिङ प्रणालीमा तरलता पर्याप्त छ भनेर मात्रै सन्तुष्ट हुने अवस्था छैन। व्यापारिक नाका र पूर्वाधारको सुरक्षा, औद्योगिक वातावरण, नीतिगत स्थिरता, लगानीको सुरक्षा तथा निजी क्षेत्रको मनोबल बढाउने काममा ध्यान दिनुपर्छ।
रसुवा बाढीले व्यापारिक गतिविधिमा पारेको असरले नेपालको अर्थतन्त्र केही सीमित व्यापारिक मार्ग र नाकामा कति निर्भर छ भन्ने पनि देखाएको छ। त्यसैले विपद्पछिको पुनर्निर्माणसँगै वैकल्पिक व्यापारिक मार्ग, सुरक्षित पूर्वाधार र आपूर्ति शृंखला व्यवस्थापनलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिन्छ।
अन्ततः बैंकहरूको १९ अर्बभन्दा बढी नाफा उत्साहजनक वित्तीय उपलब्धि हो। तर प्रश्न नाफा कति बढ्यो भन्नेमा मात्रै सीमित हुनुहुँदैन। बैंकमा थुप्रिएको पैसा कति उद्योगमा पुग्यो? कति नयाँ रोजगारी सिर्जना भयो? कति उत्पादन बढ्यो? कति व्यवसायीले सहज रूपमा कर्जा पाए? र कति लगानीले अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनायो?
बैंकको नाफा बढ्नु राम्रो हो, तर त्यसको वास्तविक सफलता तब प्रमाणित हुन्छ जब बैंकको खातामा देखिएको नाफा देशको बजारमा रोजगारी, उत्पादन र आर्थिक समृद्धिका रूपमा देखिन थाल्छ। नत्र बैंकको वित्तीय विवरणमा नाफाको ग्राफ उकालो लागिरहने र वास्तविक बजारमा व्यवसायको गति ओरालो लागिरहने विरोधाभास कायमै रहनेछ।


