बाढीको भेलसँग जुध्दै प्रहरीको मनोबल : आइजिपी कार्कीको मैदानबाट आएको सन्देश
काठमाडौं । बाढी आउँछ, पहिरो खस्छ, पुल बग्छ, सडक भत्किन्छ—तर विपद्को सबैभन्दा कठिन क्षणमा पनि राज्यको उपस्थितिको अनुभूति जनताले खोज्छन्। त्यो उपस्थितिको पहिलो दृश्य प्रायः सुरक्षाकर्मीको वर्दी हुन्छ।
भोटेकोशी र त्रिशूलीको उर्लंदो भेलले रसुवा र नुवाकोटका भूभागमा ठूलो क्षति पुर्याएको बेला नेपाल प्रहरीका प्रहरी महानिरीक्षक दानबहादुर कार्कीले बाढी प्रभावित क्षेत्रको स्थलगत अवलोकन गर्दै खोज तथा उद्धारमा खटिएका प्रहरी कर्मचारीलाई निर्देशन तथा हौसला प्रदान गरेका छन्।
यो भ्रमण केवल निरीक्षणमा सीमित विषय होइन, संकटको अग्रपंक्तिमा उभिएका प्रहरीको मनोबलमा थपिएको ऊर्जा पनि हो।
विपद्को मैदानमा आदेश कागजबाट मात्र पुग्दैन, नेतृत्व आफैं मैदानमा उभिनुपर्छ। बाढीको पानीले बाटो छेकिरहेका बेला, पहिरोले जमिन चिरिरहेका बेला र भग्नावशेषभित्र जीवनको खोजी भइरहेका बेला नेतृत्वको एक शब्दले पनि थाकेका उद्धारकर्मीको मुटुमा नयाँ साहस भर्न सक्छ।
किनकि उद्धारमा खटिएको प्रहरी केवल प्रहरी हुँदैन—त्यो क्षण ऊ कसैको बाबु, कसैको छोरा, कसैको दाजुभाइ र कसैको अन्तिम आशा बनेर उभिएको हुन्छ।
घरमा परिवार छाडेर, आफ्नै सुरक्षाको चिन्ता पन्छाएर अरूको जीवन बचाउन दौडिने सुरक्षाकर्मीको मनोविज्ञान सामान्य अवस्थामा बुझ्न कठिन हुन्छ। बाहिर बाढीको गर्जन हुन्छ, भित्र परिवारको चिन्ता। अगाडि जोखिम हुन्छ, पछाडि जिम्मेवारी। तर वर्दी लगाइसकेपछि उनीहरूको पहिलो धर्म नागरिकको जीवन रक्षा बन्न पुग्छ।
त्यसैले विपद्मा खटिने सुरक्षाकर्मीको मनोबल नै सबैभन्दा ठूलो उद्धार उपकरण हो।
आइजिपी कार्कीले प्रभावित क्षेत्र पुगेर प्रहरी कर्मचारीसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्नु, उनीहरूको कामको अवस्थाबारे बुझ्नु र हौसला प्रदान गर्नुले यही मनोबललाई बलियो बनाउने काम गरेको छ। नेतृत्वले आफ्ना जवानको दुःख देख्नु र उनीहरूको काँधमा हात राख्नु आफैंमा एउटा ठूलो सन्देश हो—‘तिमीहरू मैदानमा एक्ला छैनौ, संगठन तिमीहरूको साथमा छ।’
विपद् फेरि नआओस्, तर तयारी कहिल्यै कमजोर नहोस्
हरेक विपद्पछि एउटै कामना हुन्छ—यस्तो त्रासदी फेरि नदोहोरियोस्। नदीले आफ्नो सीमा ननाघोस्, पहिरोले बस्ती ननिलाओस्, आमाको काख रित्तिन नपरोस्, बालबालिकाले अभिभावक गुमाउन नपरोस्।
तर केवल कामना गरेर विपद् रोकिँदैन।
प्रकृतिका केही घटना मानिसको नियन्त्रणबाहिर हुन्छन्। जलवायु परिवर्तन, अनियमित वर्षा, हिमताल विस्फोट, नदीको आकस्मिक बहाव, पहिरो र भौगोलिक जोखिम नेपालका स्थायी चुनौती हुन्। त्यसैले ‘विपद् नआओस्’ भन्ने प्रार्थनासँगै ‘आइहाले सामना गर्न तयार रहौँ’ भन्ने तयारी पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
यहीँबाट सुरक्षा फौजको तयारीको प्रश्न उठ्छ।
नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी बल र नेपाली सेनाजस्ता सुरक्षा निकाय विपद् व्यवस्थापनका बेला अग्रपंक्तिमा हुन्छन्। त्यसैले उनीहरूलाई सामान्य सुरक्षा ड्युटीका लागि मात्र होइन, आधुनिक खोज तथा उद्धारका लागि पनि निरन्तर सक्षम बनाउनुपर्छ।
प्रशिक्षण, अत्याधुनिक उद्धार उपकरण, सञ्चार प्रणाली, ड्रोन, डोरी उद्धार प्रविधि, डाइभिङ क्षमता, पहिरो तथा भग्नावशेषमा खोजी गर्ने प्रविधि, हेलिकप्टरसँगको समन्वय र स्थानीय तहसँगको तत्काल सूचना प्रणाली—यी सबै तयारीका अभिन्न अंग बन्नुपर्छ।
किनकि विपद् आएको बेला उपकरण खोज्ने समय हुँदैन।
त्यो बेला उपकरण तयार हुनुपर्छ, जनशक्ति प्रशिक्षित हुनुपर्छ र कमान्ड स्पष्ट हुनुपर्छ।
सुरक्षाकर्मीको मनोबल पनि राज्यको जिम्मेवारी हो
हामी सुरक्षाकर्मीबाट साहस, त्याग र समर्पणको अपेक्षा गर्छौं। तर उनीहरूको मनोबल कसरी बलियो बनाउने भन्ने प्रश्न पनि राज्यकै हो।
बाढीको भेलमा पस्ने सुरक्षाकर्मीलाई सुरक्षित उद्धार सामग्री चाहिन्छ। पहिरोमाथि चढ्ने प्रहरीलाई आवश्यक सुरक्षा उपकरण चाहिन्छ।
भग्नावशेषमा जीवन खोज्ने उद्धारकर्मीलाई वैज्ञानिक तालिम र आधुनिक प्रविधि चाहिन्छ। लामो समयसम्म निरन्तर उद्धारमा खटिने जनशक्तिलाई आराम, खाना, स्वास्थ्य र मनोवैज्ञानिक सहयोग पनि चाहिन्छ।
वीरता मागेर मात्र वीरता टिक्दैन; वीरतालाई स्रोत, साधन र सम्मान पनि चाहिन्छ।
त्यसैले आइजिपी कार्कीले स्थलगत रूपमा पुगेर आफ्ना कर्मचारीको मनोबल बढाउनु सकारात्मक नेतृत्वको संकेत हो। तर यो उत्साह एउटा भ्रमण वा एउटा घटनासम्म सीमित हुनु हुँदैन।
यसलाई दीर्घकालीन विपद् तयारी र सुरक्षा फौजको क्षमता अभिवृद्धिको नीतिमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ।
भोलिको विपद्का लागि आजै तयारी
आज रसुवा र नुवाकोटले भोगेको पीडा भोलि अर्को जिल्लाले भोग्न सक्छ। आज भोटेकोशी गर्जिएको छ, भोलि अर्को नदी उर्लिन सक्छ। आज पहिरो एउटा बस्तीमाथि खसेको छ, भोलि अर्को पहाडी गाउँ संकटमा पर्न सक्छ।
त्यसैले विपद् व्यवस्थापनलाई घटना भएपछि सक्रिय हुने प्रणाली होइन, सधैं तयार रहने राष्ट्रिय सुरक्षा संयन्त्रका रूपमा विकास गर्न आवश्यक छ।
स्थानीय तहदेखि केन्द्रसम्म एउटै समन्वय प्रणाली, जोखिम क्षेत्रको पूर्वपहिचान, नियमित अभ्यास, समुदायस्तरमा उद्धार तालिम र सुरक्षा निकायको विशेष विपद् क्षमता—अब यी विषय विलासिता होइनन्, आवश्यकता हुन्।
प्रहरीको वर्दीमा लागेको धुलो, सुरक्षाकर्मीको निधारमा बगेको पसिना र उद्धारस्थलमा बितेको निद्राविहीन रातको मूल्य केवल तथ्यांकमा नाप्न सकिँदैन। उनीहरूले बाढीको पानीमा पसेर नागरिक खोज्दा राज्यको हात त्यहाँ पुगेको हुन्छ। उनीहरूले भग्नावशेष पन्छाउँदा राष्ट्रको आशा त्यहाँ चलिरहेको हुन्छ।
बाढीले घर बगाउन सक्छ, सडक बगाउन सक्छ, पुल बगाउन सक्छ; तर राज्यको मनोबल बग्न दिनु हुँदैन।
आइजिपी कार्कीको रसुवा–नुवाकोट स्थलगत उपस्थितिले दिएको मूल सन्देश यही हो—विपद् नआओस् भन्ने कामना गरौँ, तर विपद् आएमा नागरिकको जीवन बचाउन सुरक्षा फौजको तयारी र मनोबल दुवै जब्बर हुनुपर्छ।
किनकि संकटको समयमा नागरिकले भाषण खोज्दैनन्, सहारा खोज्छन्।
र त्यो सहारा बनेर बाढीको भेलमा पस्ने प्रहरीको काँध बलियो हुनुपर्छ, उसको हातमा पर्याप्त साधन हुनुपर्छ र उसको मनमा राज्यको पूर्ण भरोसा हुनुपर्छ।
प्रकृतिसँगको युद्ध जित्न नसकिएला, तर विपद्मा जीवन जोगाउने हाम्रो तयारी भने हार्नु हुँदैन।


