न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

साधुटारमा स्वर्ण जयन्तीको शंखनाद १,१०० किलोको विश्वमंगल ताम्रकलशदेखि विश्व साधु सम्मेलनसम्म : अर्जुनधाराबाट गुञ्जिँदैछ सनातन चेतनाको महामन्त्र
छायाचन्द्र भण्डारी ,काठमाडौं । पूर्वी नेपालको झापा, अर्जुनधारा। प्रकृतिको हरियालीबीच आस्था, साधना र सनातन चेतनाको एउटा अध्यात्मिक धरोहर—श्रीशंकराचार्य पीठ साधुटार। समयको प्रवाहसँगै आधा शताब्दी पार गर्न लागेको यो पीठ अहिले आफ्नो स्वर्ण जयन्तीको ऐतिहासिक अवसरमा प्रवेश गर्दैछ।

पचास वर्ष केवल पात्रोमा थपिएका अंक होइनन्। पचास वर्ष भनेको एउटा संस्थाको तपस्या, त्याग, साधना, संस्कार र सत्कर्मको यात्रा हो। अनेक ऋतु आए, गए। पुस्ता फेरिए।
 जीवनशैली फेरियो। प्रविधिले संसारलाई हातको मुट्ठीमा ल्यायो।  तर मानिसको अन्तर्मनमा शान्तिको खोज भने झन् गहिरिँदै गयो।

त्यही शान्तिको खोज, त्यही आत्मचिन्तनको बाटो र त्यही सनातन ज्ञानपरम्पराको दीपलाई अझ प्रज्वलित गर्ने उद्देश्यसहित श्रीशंकराचार्य पीठ साधुटारले स्वर्ण जयन्ती मनाउँदैछ। स्वर्ण जयन्तीका अवसरमा १ हजार १ सय किलोग्रामको ‘विश्वमंगल ताम्रकलश’ स्थापना गरिँदैछ। साथै माघ १ गतेदेखि ११ गतेसम्म विश्व साधु सम्मेलन आयोजना हुँदैछ। साधु–सन्त, महन्त, आचार्य, धर्मगुरु तथा अध्यात्मप्रेमीहरूको उपस्थितिमा साधुटार एक प्रकारको आध्यात्मिक महासंगम बन्ने तयारीमा छ।

यो केवल एउटा धार्मिक कार्यक्रम होइन। यो एउटा प्रश्न हो—आजको दौडिरहेको संसारमा मानिसले आफ्नो आत्मालाई कहाँ राखेको छ? यो एउटा स्मरण हो—सम्पत्ति बढ्दै जाँदा शान्ति घटिरहेको छैन? प्रविधि बढ्दै जाँदा संवेदना हराउँदै छैन? भौतिक विकासको उचाइ चुम्दै गर्दा मानिसले आफ्नो संस्कार र संस्कृतिको जरा त बिर्सिरहेको छैन? र, यो एउटा उत्तरको खोजी पनि हो—अध्यात्मले मानिसलाई फेरि मानिस बनाउन सक्छ कि सक्दैन?

कलश : धातु होइन, मंगलको संकल्प
सनातन संस्कृतिमा कलशको आफ्नै विशिष्ट स्थान छ। पूजा, यज्ञ, अनुष्ठान र शुभकार्यमा कलश स्थापना गर्नु केवल परम्परा निर्वाह गर्नु होइन; यो पूर्णता, पवित्रता, मंगल र जीवनशक्तिको प्रतीक हो। त्यसैले १,१०० किलोग्रामको विशाल ताम्रकलश स्थापना हुनु आफैंमा एउटा उल्लेखनीय धार्मिक घटना हो।

यसको महत्त्व ताम्रको तौलमा मात्र होइन, यसभित्र समाहित विश्वमंगलको संकल्पमा खोजिनुपर्छ। ताम्रकलशमा जल भरिन्छ। जल जीवन हो। जल शुद्धताको प्रतीक हो। जल बिना सृष्टि सम्भव छैन। त्यही जललाई कलशमा धारण गरेर गरिने पूजा–आराधनाले मानिसलाई एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ—जीवनलाई पवित्र राख, प्रकृतिलाई सम्मान गर, विश्वकल्याणको कामना गर। १,१०० किलोको ताम्रकलश त्यसैले केवल विशाल धार्मिक संरचना होइन। यो साधुटारबाट उठ्ने एउटा प्रतीकात्मक आवाज हो—“म केवल आफ्नो सुखका लागि होइन, समस्त जगत्को मंगलका लागि प्रार्थना गर्छु।”सनातन दर्शनको आत्मा पनि यही हो—सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः।

सबै सुखी होऊन्। सबै निरोगी होऊन्। सबैले मंगल देखून्। कसैलाई दुःख नहोस्। आज जब संसार जाति, धर्म, भूगोल, विचार र स्वार्थका अनेक सीमारेखामा विभाजित छ, यस्तो मन्त्रको अर्थ झन् ठूलो हुन्छ।
माघ १ देखि ११ : साधुटारमा आध्यात्मिक महासंगम 

माघ १ गतेदेखि ११ गतेसम्म हुने विश्व साधु सम्मेलनले साधुटारलाई अझ व्यापक आध्यात्मिक केन्द्रका रूपमा उभ्याउनेछ। साधु भनेको केवल गेरुवा वस्त्र लगाएको व्यक्ति होइन। साधुत्व एउटा चेतना हो। त्याग, संयम, सत्य, साधना र लोककल्याणप्रतिको समर्पण साधुत्वका आधार हुन्। साधु समाजबाट टाढा गएको मानिस होइन; ऊ समाजको आत्मालाई सम्झाउने मानिस हो। उसले भौतिक उपलब्धिभन्दा परको जीवनबोध सुनाउँछ। उसले भन्छ—धन आवश्यक छ, तर धन नै जीवन होइन। शक्ति आवश्यक छ, तर शक्ति नै सत्य होइन। ज्ञान आवश्यक छ, तर ज्ञानसँग विवेक जोडिएन भने त्यो अहंकार बन्न सक्छ।

त्यसैले विश्व साधु सम्मेलनलाई केवल साधु–सन्तहरूको भेला भनेर बुझ्नु यसको गहिराइलाई साँघुरो बनाउनु हुनेछ। यो ज्ञान र अनुभूतिको संगम बन्न सक्छ। यो पूर्व र पश्चिम, परम्परा र आधुनिकता, साधना र सामाजिक उत्तरदायित्वबीच संवादको थलो बन्न सक्छ। यो सनातन दर्शनलाई वर्तमान पुस्तासँग जोड्ने सेतु बन्न सक्छ। आजका युवाको प्रश्न फरक छन्। उनीहरू विज्ञान बुझ्छन्, प्रविधि बुझ्छन्, संसार बुझ्छन्। तर जीवनको अर्थ, मानसिक शान्ति, सम्बन्धको मूल्य, संस्कारको आवश्यकता र आत्मचेतनाको विषयमा उनीहरू पनि उत्तर खोजिरहेका छन्।

त्यसैले साधु सम्मेलनको सार केवल मन्त्र उच्चारणमा सीमित हुनु हुँदैन। मन्त्रसँग विचार, विचारसँग व्यवहार र व्यवहारसँग मानव सेवा जोडिनुपर्छ। धर्म : कर्मकाण्डभन्दा माथिको चेतना धर्मको अर्थ केवल मन्दिर जानु, पूजा गर्नु, टीका लगाउनु वा घण्टी बजाउनु मात्र होइन। धर्म भनेको कर्तव्य हो। सत्यप्रतिको निष्ठा हो। अन्यायविरुद्ध उभिने साहस हो। कमजोरप्रति करुणा हो। प्रकृतिप्रति सम्मान हो। लोभमाथि संयम हो। मन्दिरमा दीप बाल्नु सुन्दर कुरा हो, तर त्यसभन्दा ठूलो कुरा अँध्यारोमा परेको मानिसको जीवनमा दीप बाल्नु हो।

गंगामा स्नान गर्नु पवित्र मानिन्छ, तर त्यसभन्दा ठूलो कुरा आफ्नै मनभित्र जमेको लोभ, अहंकार, द्वेष र घृणालाई पखाल्नु हो। यज्ञमा आहुति दिनु धार्मिक कर्म हो, तर समाजका विकृति, हिंसा, अन्याय र असत्यविरुद्ध आफ्नो स्वार्थको आहुति दिन सक्नु अझ ठूलो धर्म हो। साधुटारको स्वर्ण जयन्तीले यही गहिरो अर्थलाई समात्न सके यसको प्रभाव एउटा धार्मिक समारोहभन्दा धेरै पर पुग्नेछ। आधा शताब्दीको यात्रा : एउटा पीठ, अनेक पुस्ता पचास वर्षमा एउटा संस्थाले केवल भवन बनाउँदैन। उसले मानिस बनाउँछ, संस्कार निर्माण गर्छ, स्मृति निर्माण गर्छ र परम्परा हस्तान्तरण गर्छ।

श्रीशंकराचार्य पीठ साधुटारको स्वर्ण जयन्ती त्यसैले संस्थागत उमेरको उत्सव मात्र होइन; यो विगतका साधक, सन्त, गुरु, भक्त, सहयोगी र शुभेच्छुकहरूको योगदानप्रति श्रद्धाञ्जली पनि हो। जसले कुनै समय एउटा दीप बालेर यो धार्मिक यात्रालाई अघि बढाए, आज त्यही दीप विशाल ज्योतिको रूपमा फैलिँदैछ। जसले माटोमा बसेर साधना गरे, आज उनीहरूको तपस्याको स्मृतिमाथि नयाँ पुस्ताले भविष्यको भवन निर्माण गरिरहेको छ। स्वर्ण जयन्ती भनेको विगतमा फर्केर हेर्ने अवसर पनि हो र भविष्यतर्फ हेर्ने जिम्मेवारी पनि।

पचास वर्ष पूरा भयो—अब अर्को पचास वर्षका लागि के गर्ने?

यही प्रश्नले स्वर्ण जयन्तीलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ। अर्जुनधाराबाट उठ्ने विश्वमंगलको ध्वनि नेपाललाई केवल हिमालको देश भनेर चिनाउनु अपूरो परिचय हो। नेपाल ऋषि–मुनिको तपोभूमि, बुद्धको जन्मभूमि, शिव–शक्ति आराधनाको भूमि र विविध धार्मिक परम्पराको संगमभूमि पनि हो। पशुपतिनाथदेखि मुक्तिनाथसम्म, जनकपुरदेखि लुम्बिनीसम्म, हलेसीदेखि अर्जुनधारासम्म नेपालका धार्मिक स्थलहरूले हजारौं वर्षदेखि मानिसको आत्मिक यात्रालाई साथ दिँदै आएका छन्।
त्यसै आध्यात्मिक भूगोलमा साधुटार पनि एउटा अध्याय हो।

अर्जुनधाराबाट उठ्ने शंखध्वनि केवल झापासम्म सीमित नरहोस्। यहाँबाट निस्कने ‘विश्वमंगल’को भावना हिमाल, पहाड र तराई पार गर्दै विश्वभर फैलियोस्। आज संसारलाई हतियारभन्दा बढी शान्तिको आवश्यकता छ। प्रतिस्पर्धाभन्दा बढी सहअस्तित्वको आवश्यकता छ। घृणाभन्दा बढी करुणाको आवश्यकता छ। उपभोगभन्दा बढी संयमको आवश्यकता छ। यस्तो समयमा सनातन दर्शनको **‘वसुधैव कुटुम्बकम्’**को सन्देशको अर्थ अझ गहिरो हुन्छ।
सम्पूर्ण पृथ्वी एउटै परिवार हो भने सीमा किन घृणाको कारण बनोस्? धर्म फरक भए पनि मानवता एउटै हो भने आस्थाका विविध रूप किन विभाजनको कारण बनून्?
साधुटारको चुनौती पनि यही हो
ठूलो धार्मिक समारोह गर्नु आफैंमा उपलब्धि होइन। विशाल कलश स्थापना गर्नु आफैंमा अन्तिम उद्देश्य होइन। हजारौं साधु–सन्त भेला हुनु मात्र पनि पर्याप्त होइन।
यी सबै साधन हुन्—साध्य होइनन्।
साध्य हो—मानिसको चेतना जागृत गर्नु।
साध्य हो—संस्कारलाई पुस्तासम्म पुर्‍याउनु।
साध्य हो—धर्मलाई जीवनसँग जोड्नु।
साध्य हो—मानव सेवामा अध्यात्मको ऊर्जा लगाउनु।
साध्य हो—प्रकृति, संस्कृति र सभ्यताको संरक्षण गर्नु।
यदि १,१०० किलोको ताम्रकलश स्थापना भएर पनि समाजमा करुणा बढेन भने त्यसको तौल ठूलो भए पनि अर्थ सानो हुन्छ। यदि विश्व साधु सम्मेलन भयो तर मानिसको मनमा शान्तिको बीउ रोपिएन भने सम्मेलनको भव्यता क्षणिक हुनेछ।
तर यदि यो स्वर्ण जयन्तीले मानिसलाई सत्य, सेवा, संयम, संस्कार र सद्भावतर्फ एक कदम अघि बढायो भने यही कार्यक्रम इतिहासको एउटा स्मरणीय अध्याय बन्न सक्छ। दीप बाल्ने बेला आज संसारको अँध्यारो हटाउन एउटा सूर्य पर्याप्त होला, तर समाजको अँध्यारो हटाउन असंख्य दीप चाहिन्छ। त्यही दीपमध्ये एउटा दीप साधुटारले बाल्न खोजिरहेको छ।

स्वर्ण जयन्तीको दीप।
आस्थाको दीप।
सनातन चेतनाको दीप।
विश्वमंगलको दीप।
माघ १ देखि ११ गतेसम्म साधुटारमा गुञ्जने मन्त्र, शंखध्वनि, वेदघोष, साधु–सन्तको वाणी र श्रद्धालुको प्रार्थनाले एउटा नयाँ आध्यात्मिक वातावरण निर्माण गर्नेछ।
१,१०० किलोग्रामको ताम्रकलशले त्यहाँ एउटा भौतिक आकार पाउनेछ। तर त्यसको वास्तविक शक्ति मानिसको हृदयमा स्थापित हुने संकल्पमा हुनेछ।
त्यो संकल्प यस्तो होस्—
धर्मले मानिस जोडोस्।
अध्यात्मले मन शुद्ध बनाओस्।
संस्कृतिले पुस्ता जोडोस्।
साधनाले अहंकार घटाओस्।
सेवाले पीडा मेटाओस्।
ज्ञानले अन्धकार हटाओस्।
र विश्वमंगलको कामनाले समस्त मानवतालाई एउटै परिवारका रूपमा हेर्न सिकाओस्। श्रीशंकराचार्य पीठ साधुटारको स्वर्ण जयन्ती त्यसैले केवल पचास वर्ष पूरा भएको घोषणा होइन। यो सनातन चेतनाको पुनःशंखनाद हो।
१,१०० किलोको ताम्रकलश त्यस शंखनादको प्रतीक हो। विश्व साधु सम्मेलन त्यसको आध्यात्मिक संवाद हो। र साधुटार—त्यो संवादको तपोभूमि। जहाँ माघको चिसो हावामा पनि मन्त्रको ताप हुनेछ, जहाँ धूपको सुवाससँगै साधनाको सुगन्ध फैलिनेछ, जहाँ शंखको ध्वनिसँगै विश्वमंगलको प्रार्थना गुञ्जिनेछ।

धर्म, साधना र संस्कृतिको संगम

 पूर्वी नेपालको धार्मिक तथा आध्यात्मिक आस्थाको महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा परिचित छ।  यहाँ पाँच पाण्डवले आफ्ना हतियार लुकाएर विराट राजाको दरबारमा गई बसेको महाभारतको कथासँग सम्बन्धित धार्मिक तथा ऐतिहासिक मान्यता रहेको छ। त्यही पाँच पाण्डवले आफ्ना हतियार राखेको स्थान साधुटार हो। शान्त, प्राकृतिक र आध्यात्मिक वातावरणमा रहेको यस पीठमा नियमित रूपमा पूजाआजा, हवन तथा विभिन्न धार्मिक अनुष्ठान सञ्चालन हुँदै आएका छन्।
पीठमा विशेष पर्व, धार्मिक उत्सव तथा महत्वपूर्ण अवसरमा भक्तजनको सहभागितामा महायज्ञलगायतका कार्यक्रमसमेत आयोजना हुने गरेका छन्। धार्मिक गतिविधिसँगै सामाजिक तथा सांस्कृतिक चेतना अभिवृद्धिमा समेत पीठले भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ।

पीठसँग सम्बन्धित श्रीशंकराचार्य पीठ साधुटार विद्यार्थी मञ्च पनि धार्मिक तथा सामाजिक गतिविधिमा सक्रिय रहेको छ। विद्यार्थी तथा युवालाई सनातन संस्कृति, संस्कार र सामाजिक सेवासँग जोड्ने उद्देश्यले विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन हुँदै आएका छन्। स्थानीय भक्तजनका लागि साधुटारस्थित यो पीठ केवल पूजाआजा गर्ने स्थल मात्र नभई आध्यात्मिक शान्ति, धार्मिक संस्कार र सामाजिक एकताको केन्द्रका रूपमा समेत स्थापित हुँदै गएको छ। धार्मिक अनुष्ठानसँगै सामाजिक र सांस्कृतिक गतिविधि सञ्चालन भइरहेकाले पीठले स्थानीय समुदायमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाएको छ।

आस्था, साधना र संस्कृतिको त्रिवेणीका रूपमा रहेको साधुटारको यो पीठ पछिल्लो समय पूर्वी नेपालको धार्मिक पर्यटन र आध्यात्मिक गतिविधिको दृष्टिले समेत महत्वपूर्ण गन्तव्य बन्दै गएको छ।
विश्वमंगल ताम्रकलश र साधु सम्मेलनको आध्यात्मिक सन्देश
विश्वमंगल ताम्रकलशमा सनातनको मंगलभाव
श्रीशंकराचार्य पीठ साधुटार, अर्जुनधाराको स्वर्ण जयन्ती अवसरमा स्थापना गरिने १ हजार १ सय किलोग्रामको ‘विश्वमंगल ताम्रकलश’ धार्मिक आस्था र विश्वकल्याणको संकल्पको प्रतीकका रूपमा लिइएको छ। सनातन परम्परामा कलशलाई पवित्रता, पूर्णता, समृद्धि र मंगलको प्रतीक मानिन्छ।  ताम्रकलशमा जल धारण गर्नु प्रकृति, जीवन र चेतनाबीचको सम्बन्धको प्रतीकसमेत मानिन्छ। विशाल ताम्रकलश स्थापनाले व्यक्तिगत सुखभन्दा माथि उठेर **‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’**को भावनालाई मुखरित गर्ने विश्वास गरिएको छ।

विश्व साधु सम्मेलनको सन्देश
माघ १ देखि ११ गतेसम्म आयोजना हुने विश्व साधु सम्मेलनले साधु–सन्त, आचार्य तथा धर्मगुरुहरूलाई एउटै आध्यात्मिक मञ्चमा जोड्दै सनातन दर्शन, संस्कार र मानवकल्याणका विषयमा संवादको अवसर दिनेछ। भौतिक समृद्धिको दौडमा आध्यात्मिक शान्ति खोजिरहेको समाजलाई सम्मेलनले धर्म, सेवा, सदाचार, सहअस्तित्व र विश्वबन्धुत्वको सन्देश दिने अपेक्षा गरिएको छ। साधुटारबाट उठ्ने आध्यात्मिक आवाजले ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’को भावनालाई व्यवहारमा उतार्न प्रेरणा दिने विश्वास गरिएको छ।

अन्ततः धर्मको विजय मन्दिरको उचाइले होइन, मानिसको चेतनाको उचाइले हुन्छ। कलशको विशालताले होइन, हृदयको विशालताले हुन्छ। र साधुको संख्या धेरै भएर होइन, साधुत्वको प्रभाव समाजमा फैलिँदा धर्म जीवित हुन्छ।
त्यसैले साधुटारको स्वर्ण जयन्तीले एउटा मात्र सन्देश बोकेर जाओस्—“आस्था केवल निधारको टीका नबनोस्, जीवनको व्यवहार बनोस्। धर्म केवल पूजा नबनोस्, मानवसेवा बनोस्। अध्यात्म केवल आश्रमको विषय नबनोस्, प्रत्येक मनको प्रकाश बनोस्।”अर्जुनधाराबाट उठेको यही मंगलध्वनि नेपाल हुँदै विश्वभर फैलियोस्
ॐ सर्वे भवन्तु सुखिनः।
सर्वे सन्तु निरामयाः।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु।
मा कश्चिद् दुःखभाग्भवेत्।
विश्वमंगल होस्। मानवमंगल होस्। धर्ममंगल होस्।