न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

घटना रोक्न नसक्दा मात्र होइन, घटना हुनै नदिन सक्ने क्षमताबाट मापन हुन्छ गुप्तचर संयन्त्रको सफलता

काठमाडौं, २० साउन । राष्ट्रिय सुरक्षाको चर्चा गर्दा प्रायः सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बलको भूमिका अगाडि आउँछ।

तर, कुनै पनि राष्ट्रको सुरक्षा संरचना केवल हतियार, बर्दी र सुरक्षा उपस्थिति मात्र होइन। त्यसको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधार हो समयमै प्राप्त हुने विश्वसनीय सूचना, त्यसको गहिरो विश्लेषण र सही समयमा सही निर्णय लिन सक्ने क्षमता।

यही अदृश्य तर रणनीतिक जिम्मेवारी बोकेको संस्था हो राष्ट्रिय अनुसन्धान विभाग (राअवि)।

गुप्तचर संयन्त्रको काम सडकमा देखिने होइन, पर्दापछाडि रहेर सम्भावित जोखिमको पहिचान गर्नु हो। यसको सफलता कति पक्राउ गरियो वा कति कारबाही गरियो भन्नेमा होइन, कति सम्भावित संकट समयमै पहिचान गरेर रोकियो भन्नेमा निर्भर हुन्छ।

सूचनाको शक्ति : राष्ट्रिय सुरक्षाको पहिलो ढोका
विश्वका कुनै पनि आधुनिक राष्ट्रमा गुप्तचर संस्था सुरक्षा प्रणालीको मेरुदण्ड मानिन्छ। किनकि कुनै पनि ठूलो घटना अचानक उत्पन्न हुँदैन। त्यसअघि असन्तुष्टि, गतिविधि, संकेत, सूचना र सम्भावनाहरू देखिन थाल्छन्।

सामाजिक सञ्जालमा फैलिएका गतिविधि, स्थानीय तहका असन्तुष्टि, राजनीतिक ध्रुवीकरण, धार्मिक संवेदनशीलता, सीमा क्षेत्रमा देखिने असामान्य गतिविधि तथा संगठित अपराधका संकेतलाई समयमै पहिचान गर्न सक्ने क्षमता नै प्रभावकारी गुप्तचर प्रणालीको पहिचान हो।

राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागको मुख्य जिम्मेवारी पनि यही हो सूचना संकलन गर्ने, विश्लेषण गर्ने र राज्यका निर्णयकर्तालाई सम्भावित जोखिमबारे सचेत गराउने।

राअवि : कारबाही गर्ने होइन, जोखिम देखाउने संस्था

गुप्तचर निकायलाई सामान्य सुरक्षा निकायको रूपमा बुझ्नु गलत हुन्छ। यसको जिम्मेवारी अपराधी पक्राउ गर्ने वा भीड नियन्त्रण गर्ने होइन।

यसको भूमिका हुन्छ राष्ट्रिय सुरक्षामा असर पार्ने गतिविधिको पूर्वपहिचान गर्ने, सामाजिक, राजनीतिक तथा धार्मिक तनावको पूर्वआकलन गर्ने, विदेशी प्रभाव र अन्तरदेशीय गतिविधिको निगरानी गर्ने, संगठित अपराध तथा राष्ट्रिय हितविपरीत गतिविधिबारे सूचना दिने, सरकारलाई रणनीतिक निर्णयका लागि आवश्यक जानकारी उपलब्ध गराउने ।

यस अर्थमा गुप्तचर संस्थाको सबैभन्दा ठूलो सफलता भनेको घटना भएपछि प्रतिक्रिया दिनु होइन, घटना हुनुअघि नै राज्यलाई सचेत बनाउनु हो।

सुनसरी घटनापछि उठेका प्रश्न र बहस
पछिल्लो समय सुनसरीमा उत्पन्न तनावपूर्ण अवस्थापछि सुरक्षा संयन्त्र र गुप्तचर प्रणालीको भूमिकामाथि विभिन्न कोणबाट बहस सुरु भएको छ।

केही सञ्चारमाध्यम तथा सामाजिक सञ्जालमा राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागले सम्भावित जोखिमको पूर्वआकलन गर्न नसकेको वा राजनीतिक नेतृत्वसँगको समन्वय कमजोर भएको जस्ता टिप्पणी पनि देखिएका छन्।

तर गुप्तचर निकायको मूल्याङ्कन गर्दा एउटा महत्वपूर्ण पक्ष बिर्सन मिल्दैन यसका अधिकांश काम, प्रतिवेदन र सूचनाहरू सार्वजनिक हुँदैनन्।

विभागले सरकारलाई कुन सूचना दिएको थियो, कुन तहसम्म चेतावनी पुगेको थियो वा प्राप्त सूचनाको प्रयोग कसरी भयो भन्ने विषय सामान्यतया गोप्य रहन्छ।

त्यसैले कुनै पनि निष्कर्ष तथ्य, प्रमाण र आधिकारिक समीक्षा बिना निकाल्नु उपयुक्त हुँदैन।

“सामाजिक घटना कहिलेकाहीँ अचानक विस्फोट भएर देखिए पनि त्यसको पृष्ठभूमिमा लामो समयदेखि जम्मा भइरहेका असन्तुष्टि, अफवाह, गतिविधि र संकेतहरू हुन सक्छन्। प्रभावकारी सूचना संयन्त्रले यिनै संकेतलाई समयमै पहिचान गरी सम्भावित जोखिम न्यूनीकरण गर्ने प्रयास गर्छ।”

गुप्तचर संस्थाको मूल्याङ्कन : एउटा घटनाबाट होइन, समग्र क्षमताबाट

राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागको प्रभावकारिता एउटा घटनाको आधारमा मात्र मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन।

एउटा गुप्तचर संस्थाको काम हजारौं सूचनाको व्यवस्थापन, सयौं जोखिमको विश्लेषण र सम्भावित संकटलाई समयमै नियन्त्रण गर्ने क्षमतामा आधारित हुन्छ।

कतिपय सफलताहरू कहिल्यै सार्वजनिक हुँदैनन्, किनकि गुप्तचर प्रणालीको सफलता नै धेरै पटक समाचार बन्न सक्ने घटनालाई समाचार बन्न नदिनुमा हुन्छ।

बदलिँदो सुरक्षा चुनौती र नयाँ आवश्यकता
आजको सुरक्षा चुनौती विगतको भन्दा धेरै जटिल छ। अब सुरक्षा केवल सीमा, हतियार र भौतिक उपस्थितिमा सीमित छैन।

डिजिटल सूचना युद्ध, सामाजिक सञ्जालमार्फत फैलिने अफवाह, साइबर जोखिम, धार्मिक तथा सामाजिक ध्रुवीकरण, अन्तरदेशीय अपराध र बाह्य प्रभावका नयाँ स्वरूपले सुरक्षा संयन्त्रलाई थप चुनौती दिएको छ।

यस्तो अवस्थामा राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागलाई अझ सक्षम बनाउन आवश्यक छ : आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित सूचना विश्लेषण, सामाजिक सञ्जाल निगरानी प्रणालीको विकास, दक्ष जनशक्ति उत्पादन, सुरक्षा निकायबीच प्रभावकारी सूचना आदानप्रदान, सीमा क्षेत्रको सूचना सञ्जाल विस्तार, नेतृत्वभन्दा महत्वपूर्ण संस्था निर्माण ।

गुप्तचर संस्थाको नेतृत्वको मूल्याङ्कन लोकप्रियता वा सार्वजनिक प्रचारबाट हुँदैन। यसको मापन हुन्छ सूचनाको विश्वसनीयता, विश्लेषणको क्षमता र राज्यका निर्णय प्रक्रियामा त्यसको उपयोगिताबाट।

राष्ट्रिय अनुसन्धान विभाग कुनै राजनीतिक संस्था होइन। यो राष्ट्रको रणनीतिक सुरक्षा अंग हो। त्यसैले यसको मूल्याङ्कन पनि राजनीतिक दृष्टिकोणबाट होइन, संस्थागत क्षमता र व्यावसायिक मापदण्डबाट हुनुपर्छ।

निष्कर्ष : सुरक्षा देखिने घेराले मात्र होइन, नदेखिने सूचनाले पनि जोगाउँछ

राष्ट्रको सुरक्षा केवल सीमामा उभिएका सुरक्षाकर्मी वा देखिने सुरक्षा संरचनाले मात्र सुनिश्चित गर्दैन। त्यसको बलियो आधार हो समयमै प्राप्त हुने सूचना र त्यसलाई सही निर्णयमा बदल्ने क्षमता।

राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागको वास्तविक परीक्षा कुनै घटना भएपछि सुरु हुँदैन; यसको परीक्षा त घटना हुनुअघि नै सुरु भइसकेको हुन्छ।

जब गुप्तचर संयन्त्रले जोखिम पहिचान गर्न, सही विश्लेषण गर्न र राज्यलाई समयमै सचेत गराउन सक्छ, तब मात्र राष्ट्र सम्भावित संकटबाट सुरक्षित रहन्छ।

त्यसैले राष्ट्रिय अनुसन्धान विभागको परिचय यही हो “यो यस्तो सुरक्षा कवच हो, जसको शक्ति देखिँदैन; तर यसको कमजोरी देखिँदा राष्ट्रले ठूलो मूल्य चुकाउन सक्छ।”