न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं, २६ साउन । हिमालले नेपाललाई संसारमा चिनाएको छ। तर, विडम्बना, यही हिमालले बेलाबेला नेपालका अमूल्य प्रतिभा पनि खोसिरहेको छ।

केही दिनअघि पाकिस्तानको हिमाली क्षेत्रमा भएको हिमपहिरोमा परी नेपाली पर्वतारोहण क्षेत्रका छ जना अनुभवी व्यक्तित्वको निधनले फेरि त्यही कठोर सत्यलाई हाम्रो सामु उभ्याइदिएको छ—हिमाल हाम्रो गौरव मात्र होइन, अत्यन्त निर्मम जोखिमको भूगोल पनि हो।

मृतकमध्ये अन्तर्राष्ट्रिय पर्वतारोहण जगत्मा ‘निम्स दाइ’का रूपमा परिचित निर्मल पुर्जा पनि थिए। उनी केवल एक आरोही थिएनन्; उनी नेपाली साहस, सीप, क्षमता र आत्मविश्वासका अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिनिधि थिए।

विश्वका अग्ला हिमालमा नेपाली झण्डा र नेपाली नामसँगै उनको पहिचान उभिएको थियो। त्यसैले उनको निधन एउटा व्यक्तिको मृत्युमा सीमित छैन। यो एउटा अनुभवको अन्त्य हो, एउटा दक्षताको क्षय हो र नेपालको पर्वतारोहण क्षेत्रमा लामो समयसम्म महसुस हुने रिक्तता हो।

पुर्जाको पार्थिव शरीर बेलायतमै अन्तिम संस्कार गर्ने तयारी भएको विषयले यही क्षण अर्को गहिरो प्रश्न जन्माएको छ—जसले संसारलाई नेपालको हिमाल चिनाए, उनलाई आफ्नै देशका नागरिकले अन्तिमपटक श्रद्धाञ्जलि दिन पाउने कि नपाउने?

नेपाली कांग्रेसका सभापति गगनकुमार थापाले पुर्जाको पार्थिव शरीर केही घण्टाका लागि भए पनि नेपाल ल्याएर नेपाली जनतालाई अन्तिम श्रद्धाञ्जलिको अवसर दिनुपर्ने धारणा राखेका छन्।

यो आग्रहलाई राजनीतिक चस्माले हेर्नु हुँदैन। राष्ट्रले आफ्ना प्रतिभालाई बाँचुन्जेल मात्र होइन, मृत्युमा पनि सम्मान गर्न सक्नुपर्छ। पुर्जाको बसोवास बेलायतमा भए पनि उनको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानको एउटा ठूलो हिस्सा नेपालको हिमालसँग जोडिएको छ।

त्यसैले सम्भव भए उनको पार्थिव शरीर नेपाल ल्याएर राष्ट्रिय सम्मानसहित अन्तिम श्रद्धाञ्जलिको अवसर सिर्जना गर्नु भावनात्मक मात्र होइन, राष्ट्रिय कर्तव्यसमेत हो। तर, प्रश्न यतिमै सकिँदैन।

हामी आफ्ना आरोहीको शवलाई श्रद्धाञ्जलि दिन तयार छौँ तर उनीहरूलाई सुरक्षित राख्न कति तयार छौँ? यही प्रश्न आज राज्यसामु ठडिनुपर्छ।

हिमालमा मृत्यु कहिले काहीँ प्रकृतिको अपरिहार्य नियति हुन सक्छ। हिमपहिरो, हिमआँधी, अत्यधिक चिसो, मौसमको अचानक परिवर्तन, हिमनदीको अस्थिरता र अक्सिजनको अभावजस्ता जोखिमलाई पूर्णरूपमा समाप्त गर्न सकिँदैन। तर, जोखिमलाई बुझ्न, अनुमान गर्न र न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ। विज्ञान र प्रविधिले आज मौसमको चालदेखि हिमपहिरोको सम्भावनासम्म धेरै कुरा पहिल्यै संकेत गर्न सक्ने अवस्थामा पुर्यापएको छ।

तर हाम्रो पर्वतारोहण प्रशासन अझै कति आधुनिक छ?
आरोहण अनुमति दिनु, शुल्क उठाउनु, कागज मिलाउनु र टोलीलाई हिमालको जिम्मा लगाइदिनु मात्रै राज्यको जिम्मेवारी होइन। अनुमति पत्रमा सरकारी छाप लगाउँदैमा राज्यको दायित्व पूरा हुँदैन। हिमालमा जाने प्रत्येक टोलीसँग राज्यको सुरक्षा प्रणाली पनि सँगै जानुपर्छ। काठमाडौंमा बसेर हिमालको सुरक्षा गर्न सकिँदैन।

नाम्चे बजारभन्दा माथिको भूगोल, मौसम, बाटो र जोखिमको वास्तविकता नबुझी बनाइएका नीति कागजमा जति सुन्दर देखिए पनि हिमालमा त्यति नै कमजोर हुन सक्छन्। पर्वतारोहण प्रशासनलाई अब फाइल, अनुमति र प्रतिवेदनको प्रशासनबाट निकालेर प्राविधिक, वैज्ञानिक र फिल्डमा आधारित प्रशासन बनाउनुपर्छ।

हिमाली क्षेत्रमा राज्यको आँखाले निरन्तर काम गर्नुपर्छ। आधुनिक मौसम पूर्वानुमान प्रणाली, स्याटेलाइट सूचना, हिमपहिरो निगरानी, भूगर्भीय अध्ययन, उच्च हिमाली सञ्चार प्रणाली र तत्काल उद्धार संयन्त्रलाई एकीकृत गर्नुपर्छ।

आरोहण टोलीलाई मौसमको जोखिमबारे वास्तविक समयको सूचना उपलब्ध गराउने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। जोखिमपूर्ण मौसममा आरोहण स्थगित गराउने निर्णयलाई प्रशासनिक औपचारिकता होइन, जीवन रक्षाको अनिवार्य उपाय बनाइनुपर्छ।

त्यसका लागि पर्वतारोहण विज्ञ, मौसमविद्, भूगर्भविद्, उद्धार विशेषज्ञ, नेपाली सेना, प्रहरी तथा सम्बन्धित सरकारी निकायबीच स्थायी समन्वय संयन्त्र आवश्यक छ। अझ महत्वपूर्ण कुरा—हिमालबाट राज्यले उठाउने राजस्वको निश्चित हिस्सा हिमालमै फर्किनुपर्छ।

आरोहण अनुमति शुल्कबाट राज्यले आम्दानी गर्ने, पर्यटनबाट विदेशी मुद्रा कमाउने अनि दुर्घटना हुँदा ‘दुःख व्यक्त’ गरेर आफ्नो जिम्मेवारी समाप्त भएको ठान्ने प्रवृत्ति अब स्वीकार्य हुनु हुँदैन।

हिमालले राष्ट्रलाई दिएको आम्दानीको केही हिस्सा हिमाली सुरक्षा, मौसम पूर्वानुमान, उद्धार, अनुसन्धान र स्थानीय पूर्वाधारमा अनिवार्य रूपमा लगानी हुनुपर्छ। किनकि एउटा आरोहीको जीवनको मूल्य कुनै आरोहण शुल्कभन्दा ठूलो हुन्छ।

नेपालले विगतमा पनि विशेषज्ञताको ठूलो क्षति व्यहोरेको छ। ताप्लेजुङको घुन्सामा भएको हेलिकप्टर दुर्घटनामा देशका थुप्रै विकास विज्ञको एकैपटक भएको निधन अझै राष्ट्रिय स्मृतिमा ताजा छ। त्यस्ता दुर्घटनामा हामीले मानिस मात्र गुमाएका थिएनौँ; वर्षौंको अनुभव, अनुसन्धान, सीप र संस्थागत स्मृति गुमाएका थियौँ।

निर्मल पुर्जालगायतका पर्वतारोहण विज्ञको निधनले पनि त्यही प्रश्न दोहोर्यारएको छ—के नेपालले आफ्ना विशेषज्ञको ज्ञानलाई संस्थागत गर्न सकेको छ? हाम्रो कमजोरी यहीँ छ।

हामी प्रतिभाशाली व्यक्तिलाई विदेशमा चिनिएपछि मात्र चिन्छौँ। उनीहरूले विश्व कीर्तिमान बनाएपछि ताली बजाउँछौँ। उनीहरूको मृत्यु भएपछि राष्ट्रिय गौरव सम्झन्छौँ। तर उनीहरूको ज्ञान, अनुभव र सीपलाई संस्थागत गर्ने काममा राज्य प्रायः उदासीन देखिन्छ।

एउटा आरोहण विज्ञ वर्षौंको कठिन अभ्यासबाट जन्मिन्छ। हिमालले दिएको प्रत्येक अनुभव उसको शरीर, दिमाग र स्मृतिमा सुरक्षित हुन्छ। त्यस्तो अनुभव विश्वविद्यालयको एउटा पाठ्यक्रम पढेर प्राप्त हुँदैन।

त्यसैले एकजना अनुभवी आरोहण विज्ञको मृत्यु भनेको एउटा जीवनको अन्त्य मात्र होइन, पुस्तौँसम्म हस्तान्तरण हुन सक्ने ज्ञानको एउटा अध्याय बन्द हुनु पनि हो। अब राज्यले यही ठाउँमा दीर्घकालीन सोच राख्नुपर्छ।

उच्च हिमाली उद्धार, हिमपहिरो अध्ययन, मौसम विज्ञान, जोखिम व्यवस्थापन, पर्वतीय चिकित्सा, आधुनिक आरोहण प्रविधि र हिमाली सञ्चार प्रणालीमा नयाँ पुस्तालाई प्रशिक्षित गर्नुपर्छ।

नेपालले आफ्नै विश्वस्तरीय पर्वतारोहण अनुसन्धान तथा प्रशिक्षण केन्द्र निर्माण गर्नुपर्छ। अनुभवी आरोहीहरूको ज्ञान र अनुभवलाई अभिलेखीकरण गरेर नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने राष्ट्रिय कार्यक्रम आवश्यक छ।

निर्मल पुर्जा जस्ता व्यक्तिहरू केवल इतिहासका पात्र होइनन्; उनीहरूले भविष्यका आरोहीलाई बाटो देखाउने विद्यालय हुन्। त्यसैले उनीहरूको मृत्युमा शोक गरेर मात्र पुग्दैन। उनीहरूले छाडेको बाटोलाई संस्थागत गर्नुपर्छ।

हिमाल नेपालका लागि प्रकृतिको वरदान हो। तर वरदानलाई व्यापारमा मात्र बदल्ने र जोखिमलाई व्यक्तिको भाग्यमा छाड्ने राज्य नीति दीर्घकालीन हुन सक्दैन।

हिमालबाट पर्यटन आम्दानी चाहिन्छ भने हिमालमा जीवन जोगाउने प्रविधि र संरचना पनि चाहिन्छ। विश्वमा नेपालको नाम चाहिन्छ भने विश्वस्तरीय पर्वतारोहण सुरक्षा प्रणाली पनि चाहिन्छ।

आज निर्मल पुर्जालगायतका दिवंगत आरोहण विज्ञप्रति साँचो श्रद्धाञ्जलि फूलमाला चढाउनु मात्र होइन। साँचो श्रद्धाञ्जलि भनेको उनीहरूले ज्यान जोखिममा राखेर निर्माण गरेको नेपाली पर्वतारोहणको प्रतिष्ठालाई सुरक्षित भविष्य दिनु हो।

र यदि सम्भव हुन्छ भने, निर्मल पुर्जाको पार्थिव शरीरलाई केही समय भए पनि नेपाल ल्याएर आफ्ना नागरिकलाई अन्तिम श्रद्धाञ्जलिको अवसर दिनु राज्यका लागि सम्मानको एउटा सुन्दर क्षण हुनेछ। तर, त्योभन्दा ठूलो श्रद्धाञ्जलि अर्को हुनेछ— अब कुनै नेपाली आरोही हिमालमा जाँदा राज्यले उसलाई केवल ‘आरोहण अनुमति’ नदियोस्, सुरक्षाको विश्वास पनि देओस्।

हिमालले नेपाललाई धेरै दिएको छ। अब हिमालसँग राज्यले पनि केही फर्काउने बेला आएको छ—सम्मान, सुरक्षा, अनुसन्धान र जिम्मेवारी।

किनकि हिमाल चढ्नेहरू केवल आफ्ना लागि शिखर चुमिरहेका हुँदैनन्। उनीहरूको पाइतालासँग नेपालको राष्ट्रिय पहिचान पनि शिखरतिर उक्लिरहेको हुन्छ। र, त्यही शिखरतर्फ उक्लिरहेको नेपालको नाम फेरि कुनै हिमपहिरोमा हराउन नदिनु नै राज्यको वास्तविक परीक्षा हो।