न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं । कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्व भनेको कम्पनीहरूले आफ्नो व्यापारिक गतिविधि गर्दा समाज र वातावरणप्रति जिम्मेवारी लिने अभ्यास हो । यसका चार प्रमुख स्तम्भहरू छन्ः वातावरणीय, नैतिक, परोपकारी र आर्थिक उत्तरदायित्व ।

यसले कम्पनीको प्रतिष्ठा बढाउन, ग्राहकको विश्वास निर्माण गर्न र कर्मचारीको संलग्नता बलियो बनाउन मद्दत गर्छ । कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्व भनेको कम्पनीहरूले आफ्नो व्यापारिक गतिविधि गर्दा समाज र वातावरणप्रति जिम्मेवारी लिने अभ्यास हो ।

यसले व्यावसायिक घरानाहरूले नाफा कमाउने मात्र होइन, समुदायलाई सहयोग गर्ने, वातावरणीय हानि घटाउने र नैतिक रूपमा काम गर्ने प्रतिबद्धतालाई पनि समेट्छ । कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्व कार्यक्रमहरू सामान्यतया चार प्रमुख स्तम्भमा आधारित हुन्छन् ।

पहिलो, वातावरणीय उत्तरदायित्व, जसले फोहोर घटाउने, ऊर्जा बचत गर्ने र नवीकरणीय स्रोतको प्रयोग गरेर वातावरणलाई सुरक्षित राख्ने प्रयास गर्छ । दोस्रो, नैतिक उत्तरदायित्व, जसले निष्पक्ष श्रम अभ्यास, सुरक्षित कार्यस्थल र पारदर्शी व्यापार सञ्चालन सुनिश्चित गर्छ ।

तेस्रो, परोपकारी उत्तरदायित्व, जसले दान, सामुदायिक संलग्नता र स्वयंसेवामार्फत समाजलाई सहयोग पु¥याउँछ भने चौथो, आर्थिक उत्तरदायित्व, जसले कम्पनी र समाज दुवैको दीर्घकालीन हितलाई ध्यानमा राखेर वित्तीय निर्णय गर्ने अभ्यासलाई प्रोत्साहन दिन्छ ।

कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्व अभ्यासहरूले कम्पनीलाई ब्रान्ड प्रतिष्ठा बढाउन, ग्राहकको विश्वास निर्माण गर्न र कर्मचारीको संलग्नता बलियो बनाउन मद्दत गर्छन् । आधुनिक उपभोक्ता र रोजगारदाताहरूले सामाजिक तथा वातावरणीय मुद्दामा सक्रिय प्रतिबद्धता देखाउने कम्पनीलाई प्राथमिकता दिन्छन् ।

यसले कम्पनीलाई सामाजिक मूल्यहरूसँग मिल्न र दिगो भविष्य निर्माण गर्न सक्षम बनाउँछ । उदाहरणका लागि, कम्पनीले नवीकरणीय ऊर्जा प्रयोग गरेर आफ्नो कार्बन फुटप्रिन्ट घटाउन सक्छ वा शिक्षालाई समर्थन गर्ने स्थानीय कार्यक्रमहरूमा संलग्न हुन सक्छ ।

यस्ता प्रयासहरूले कम्पनी नाफामा मात्र सीमित नभई हामी बस्ने समाज र पृथ्वीको पनि ख्याल राख्न प्रेरित छ भन्ने देखाउँछन् ।

नाफाको एक भाग परोपकारमा दान गर्ने, सामुदायिक वा शैक्षिक कार्यक्रमहरूलाई प्रायोजन गर्ने, कर्मचारीहरूलाई स्थानीय उद्देश्यका लागि स्वयंसेवा गर्न प्रोत्साहित गर्ने तथा सामाजिक परियोजनाहरूका लागि गैरनाफामूलक संस्थाहरूसँग साझेदारी गर्ने जस्ता कामहरू यसभित्र पर्छन् ।

यसरी कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्व भनेको व्यापारलाई नाफा कमाउने सीमाभन्दा बाहिर लैजाने, समाज तथा वातावरणसँग जोड्ने र दीर्घकालीन दिगोपनामा योगदान पु¥याउने जिम्मेवार अभ्यास हो । कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्वको पहिलो स्तम्भ वातावरणीय उत्तरदायित्व हो ।

वातावरणीय उत्तरदायित्व भनेको व्यवसायले पृथ्वीको बाह्य वातावरणमा पार्ने नकारात्मक प्रभावलाई कम गर्ने अभ्यास हो । यसमा कम्पनीहरूले फोहोर घटाउने, ऊर्जा बचत गर्ने र प्रदूषण न्यूनीकरण गर्ने जस्ता दिगो उपायहरूमा ध्यान दिन्छन् ।

प्राकृतिक स्रोतहरूको संरक्षण गर्ने र वातावरणमैत्री पहलहरूलाई समर्थन गर्ने प्रयास पनि यसमा समावेश हुन्छ । उदाहरणका लागि, सौर्य वा हावाबाट प्राप्त नवीकरणीय ऊर्जा प्रयोग गर्ने, कार्यस्थलमा उपयोगी वस्तुको पुनर्चक्रण कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, पुनप्र्रयोग हुने सामग्री प्रयोग गर्ने, एकल-प्रयोग प्लास्टिक र प्याकेजिङ फोहोर घटाउने, साथै वातावरणीय परोपकारी संस्थाहरू र सफाइ परियोजनाहरूलाई सहयोग गर्ने जस्ता जिम्मेवारीहरू वातावरणीय उत्तरदायित्वअन्तर्गत पर्छन् ।

यसरी वातावरणीय उत्तरदायित्वले व्यवसायलाई नाफा मात्र होइन, वातावरण र समाजको दीर्घकालीन हितलाई ध्यानमा राखेर काम गर्न प्रेरित गर्छ । दोस्रो हो नैतिक उत्तरदायित्व । यो व्यवसायसँग सम्बन्धित सबै व्यक्तिहरूसँग गरिने निष्पक्ष र इमानदार व्यवहारमा केन्द्रित हुन्छ ।

नैतिक उत्तरदायित्वले व्यवसाय सञ्चालनका सम्पूर्ण प्रक्रियामा पारदर्शिता, इमानदारिता, निष्पक्षता तथा मानव अधिकारको सम्मान सुनिश्चित गर्छ ।

यसअन्तर्गत कर्मचारीलाई उचित पारिश्रमिक उपलब्ध गराउने, सुरक्षित कार्य वातावरण सिर्जना गर्ने, बालश्रम तथा जबरजस्ती श्रमको अन्त्य गर्ने, समान अवसर प्रदान गर्ने तथा आपूर्ति शृंख्खलामा समेत नैतिक मापदण्डको पालना गर्ने विषयहरू पर्छन् ।

यस्ता अभ्यासहरूले संस्थाप्रति कर्मचारी, उपभोक्ता तथा लगानीकर्ताको विश्वास अभिवृद्धि गर्छन् । तेस्रो हो सामाजिक तथा परोपकारी उत्तरदायित्व । यसमा समाजलाई सहयोग गर्ने दान, परोपकारी कार्य वा सामुदायिक परियोजनामा संलग्न हुने गतिविधि समावेश हुन्छन् ।

यसले कम्पनीलाई समुदायको प्रत्यक्ष विकासमा सहभागी बनाउँछ । कम्पनीहरूले शिक्षा, स्वास्थ्य, विपद् व्यवस्थापन, सरसफाइ, खानेपानी, सीप विकास तथा स्थानीय पूर्वाधार निर्माण जस्ता क्षेत्रमा लगानी गरी समुदायको जीवनस्तर सुधार गर्न सहयोग गर्छन् ।

धेरै संस्थाहरूले आफ्ना कर्मचारीलाई स्वयंसेवामा सहभागी गराउने, गैर–नाफामूलक संस्थाहरूसँग साझेदारी गर्ने तथा स्थानीय समुदायको आवश्यकताअनुसार विभिन्न सामाजिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने गरेका छन् । यसले कम्पनी र समुदायबीचको सम्बन्धलाई अझ सुदृढ बनाउँछ ।

चौथो हो आर्थिक उत्तरदायित्व । यसको अर्थ समाजलाई फाइदा पु¥याउँदै आर्थिक रूपमा दिगो हुने तरिकाले आफ्नो व्यवसाय सञ्चालन गर्नु हो । कम्पनीहरूले जिम्मेवार लगानी गर्न, रोजगारी सिर्जना गर्न र दीर्घकालीन वृद्धि सुनिश्चित गर्नमा ध्यान केन्द्रित गर्छन् ।

यसले समुदायहरूलाई आर्थिक रूपमा अगाडि बढ्न र जीवनस्तर सुधार गर्न मद्दत गर्छ । आर्थिक उत्तरदायित्वले व्यवसायलाई दीर्घकालीन रूपमा आर्थिक रूपमा सक्षम बनाउँदै समाजलाई समेत प्रत्यक्ष लाभ पुग्ने गरी सञ्चालन गर्न जोड दिन्छ ।

स्थानीय रोजगारी सिर्जना गर्ने, स्थानीय उद्योग तथा उद्यमलाई प्रवद्र्धन गर्ने, जिम्मेवार लगानी गर्ने तथा उपभोक्तालाई गुणस्तरीय वस्तु तथा सेवा उपलब्ध गराउने कार्यहरू आर्थिक उत्तरदायित्वका प्रमुख पक्ष हुन् । यसले कम्पनीको दीर्घकालीन सफलतासँगै स्थानीय अर्थतन्त्रको विकासमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्छ ।

कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्वप्रति बलियो प्रतिबद्धता भएका कम्पनीहरू प्रतिभाशाली पेसेवरहरूलाई आकर्षित गर्न र टिकाइराख्न सक्षम हुन्छन् । सम्भावित उम्मेदवारहरू सामाजिक कल्याण र दिगोपनालाई प्राथमिकता दिने संस्थातर्फ आकर्षित हुन्छन्, जबकि विद्यमान कर्मचारीहरू आफ्नो कम्पनीको महत्त्वमा गर्व महसुस गर्दै सोही कम्पनीमा निरन्तर काम गर्न चाहन्छन् ।

कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्वका उपलाभहरू धेरै छन्, जसले व्यवसायलाई मात्र होइन कर्मचारी, ग्राहक, साझेदार र समुदायलाई पनि सकारात्मक प्रभाव पार्छन् । कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्व पहलहरूले कर्मचारी सन्तुष्टि र संलग्नता बढाउँछन् ।

जब कम्पनीहरूले समाज र वातावरणको हितमा योगदान गर्छन्, कर्मचारीहरूमा उद्देश्य र गर्वको भावना जाग्छ । यसले उनीहरूलाई कामसँग अझ जोडिएको महसुस गराउँछ, जसले उच्च प्रेरणा, वफादारी र दीर्घकालीन प्रतिबद्धता जन्माउँछ ।

नैतिक र दिगो कार्यसंस्कृतिले कर्मचारी र कम्पनीको सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ र मनोबल उचाल्छ । यसै कारण, कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्वप्रति बलियो प्रतिबद्धता भएका कम्पनीहरू प्रतिभाशाली पेसेवरहरूलाई आकर्षित गर्न र टिकाइराख्न सक्षम हुन्छन् ।

सम्भावित उम्मेदवारहरू सामाजिक कल्याण र दिगोपनालाई प्राथमिकता दिने संस्थातर्फ आकर्षित हुन्छन्, जबकि विद्यमान कर्मचारीहरू आफ्नो कम्पनीको महत्त्वमा गर्व महसुस गर्दै सोही कम्पनीमा निरन्तर काम गर्न चाहन्छन् ।

उपभोक्ताहरूको दृष्टिमा त कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्व झनै महत्वपूर्ण हुन्छ । समाज र वातावरणको ख्याल राख्ने ब्रान्डहरूलाई ग्राहकहरूले बढी मन पराउँछन् । जब कुनै कम्पनीले सक्रिय रूपमा कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्व अभ्यास गर्छ, यसले ग्राहकहरूमाझ विश्वास र वफादारी निर्माण गर्छ ।

खुसी ग्राहकहरूले पुनः खरिद गर्न मात्र होइन, अरूलाई पनि ब्रान्ड सिफारिस गर्छन् । वातावरणीय परियोजना वा सामाजिक कार्यमा संलग्न व्यवसायहरूलाई मानिसहरूले सकारात्मक रूपमा सम्झन्छन्, जसले ब्रान्डलाई विश्वसनीय देखाउँछ ।

यसले नयाँ ग्राहक, साझेदार र लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्न मद्दत गर्छ । कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्वमा सक्रिय कम्पनीहरूले प्रायः बिक्रीमा वृद्धि देख्छन्, किनकि ग्राहकहरू समाजलाई केही हिस्सा फिर्ता दिने व्यवसायलाई समर्थन गर्न इच्छुक हुन्छन् ।

सकारात्मक ब्रान्ड प्रतिष्ठाले नयाँ बजार अवसरहरू खोल्छ र व्यवसायलाई प्रतिस्पर्धात्मक लाभ दिन्छ । कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्व पहलहरूले प्रायः मिडियाको सकारात्मक ध्यान समेत आकर्षित गर्छन् । जब कम्पनीहरूले स्थानीय समुदाय वा वातावरणीय परियोजनालाई समर्थन गर्छन्, उनीहरूलाई राम्रो रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ ।

यसले निःशुल्क प्रचार दिलाउँछ, जसले ब्रान्ड प्रतिष्ठा र विश्वास सुधार गर्छ । कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्व गतिविधिहरूमा स्थानीय परोपकारी संस्थाहरू, सामुदायिक परियोजनाहरू वा विश्वव्यापी पहलहरूलाई समर्थन गर्ने अभ्यास हुन्छ । यसले समुदायसँग कम्पनीको सम्बन्ध बलियो बनाउँछ र परिवर्तन ल्याउने प्रतिबद्धता देखाउँछ ।

सामाजिक रूपमा जिम्मेवार हुनुले कम्पनीलाई कानुनी मुद्दा, वातावरणीय क्षति वा सामाजिक द्वन्द्वसँग सम्बन्धित जोखिमबाट बच्न मद्दत गर्छ । यसरी कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्व रणनीतिहरूले खराब प्रचार र कानुनी समस्याको सम्भावना कम गर्छन् ।

यसैले, कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्व व्यवसायका लागि केवल सामाजिक जिम्मेवारी मात्र नभई दीर्घकालीन सफलता, प्रतिष्ठा र दिगोपनाको आधार हो ।

कर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्वका विश्वव्यापी उदाहरणहरूमा वातावरणीय संरक्षण, सामाजिक योगदान, नैतिक व्यापार अभ्यास र आर्थिक दिगोपनासम्मका विविध पहल तथा अभ्यासहरू समावेश छन् ।

विश्वभरका अग्रणी कम्पनीहरूले नवीकरणीय ऊर्जा प्रयोगदेखि शिक्षा सहयोग, निष्पक्ष श्रम अभ्यास र समुदाय विकाससम्मका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरेका छन् ।

वातावरणीय क्षेत्रमा पेटागोनिया कम्पनीले पृथ्वीका लागि १ प्रतिशतु अभियानमार्फत वातावरणीय समूहहरूलाई करोडौँ डलर दान गरिरहेको छ ।

लेगो कम्पनीले पर्यावरणमैत्री स्रोतहरूबाट उत्पादित सामग्री, स्वच्छ नवीकरणीय ऊर्जा र पर्यावरणमैत्री प्याकेजिङमा लगानी गरेर ग्रहलाई मद्दत गरिरहेको छ ।

यसै गरी अलबड्र्स कम्पनीले कार्बन फुटप्रिन्ट घटाउन र दिगो उत्पादनमा ध्यान दिन खर्च गरिरहेको छ । परोपकारी उत्तरदायित्वका क्षेत्रहरूमा सेल्सफोर्स कम्पनीले आफ्नो १–१–१ मोडेलमार्फत १५ इक्विटी, १५ उत्पादन र १५ कर्मचारी समय समाजलाई दिएको छ । स्याङ्जा बुलेटिनका साथमा ।