न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

नाफा छैन, लाभांश छैन, व्यवसाय कमजोर—तर शेयर मूल्य आकाशमा; ‘लो क्याप’, हकप्रदको हल्ला र म्यानिपुलेसनले साना लगानीकर्ता जोखिममा

काठमाडौं, २७ साउन । शेयर बजारको सामान्य सिद्धान्त सरल छ—कम्पनीले नाफा कमाओस्, व्यवसाय बढाओस्, शेयरधनीलाई प्रतिफल दिओस् र त्यसको आधारमा शेयरको मूल्य निर्धारण होस्। तर नेपालको शेयर बजारमा यो सिद्धान्त धेरैपटक उल्टो देखिन्छ।

वर्षौँसम्म लाभांश नदिएका, सञ्चित नोक्सानी बोकेका, खराब कर्जा उच्च रहेका र व्यवसाय विस्तारमा कमजोर देखिएका कम्पनीको शेयरमा लगानीकर्ताको भीड लाग्ने गरेको छ।

कतिपय कम्पनीले वर्षौँदेखि शेयरधनीलाई नगद वा बोनसका रूपमा उल्लेख्य प्रतिफल दिन सकेका छैनन्, तर दोस्रो बजारमा तिनै कम्पनीको शेयर मूल्य बलिया वित्तीय संस्थाभन्दा पनि माथि पुग्ने गरेको देखिन्छ।

यसले नेपालको शेयर बजारमा एउटा गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ—लगानीकर्ता कम्पनीको कमाइ हेरेर शेयर किनिरहेका छन् कि शेयरको मूल्य भोलि बढ्ने भ्रममा?

बजार जानकारहरूका अनुसार यसको पछाडि पुँजीगत लाभको तीव्र मोह, कम कित्ता भएका ‘लो क्याप’ कम्पनीमा हुने आपूर्ति–मागको असन्तुलन, हकप्रद वा मर्जरको हल्ला, सामाजिक सञ्जालबाट फैलाइने प्रचार र कतिपय अवस्थामा संगठित रूपमा हुने बजार म्यानिपुलेसनसम्मका कारण जोडिएका छन्।

लाभांश होइन, ‘भोलि कति बढ्ला?’ भन्ने मानसिकता
नेपालको शेयर बजारमा पछिल्लो समय एउटा ठूलो वर्गका लगानीकर्ताको प्राथमिकता कम्पनीले आज कति कमाइरहेको छ भन्नेभन्दा भोलि शेयर मूल्य कति माथि जान सक्छ भन्नेमा केन्द्रित देखिन्छ।

कम्पनीले लाभांश दिन्छ कि दिँदैन, प्रतिशेयर आम्दानी कति छ, सञ्चित नोक्सानी कति छ, खराब कर्जा कस्तो छ, व्यवसायको वास्तविक आकार कति छ भन्ने आधारभूत प्रश्न ओझेलमा पर्दा ‘सस्तो शेयर’को मनोविज्ञान हावी हुन्छ।

प्रति कित्ता १०० रुपैयाँ आसपास मूल्य भएको शेयरमा थोरै रकमले धेरै कित्ता किन्न सकिने भएकाले नयाँ तथा साना लगानीकर्ता त्यस्ता कम्पनीतर्फ आकर्षित हुने गर्छन्। उनीहरूका लागि ५०० रुपैयाँको शेयरभन्दा १०० रुपैयाँको शेयर ‘सस्तो’ देखिन्छ। तर मूल्य कम हुनु र शेयर सस्तो हुनु एउटै कुरा होइन।

कम्पनीको मूल्यांकन कमजोर हुँदाहुँदै प्रतिकित्ता मूल्य कम देखिनु र कम्पनीको वास्तविक मूल्यभन्दा शेयर महँगो हुनुबीचको फरक बुझ्न नसक्दा लगानीकर्ता जोखिममा पर्ने गरेका छन्।

कर्पोरेट डेभलपमेन्ट बैंक : लाभांशको इतिहास कमजोर, मूल्यको उडान अस्वाभाविक?
यसको उदाहरणका रूपमा कर्पोरेट डेभलपमेन्ट बैंकलाई लिन सकिन्छ। कम चुक्ता पुँजी भएको क्षेत्रीयस्तरको विकास बैंकको शाखा सञ्जाल सीमित छ।

उपलब्ध विवरणअनुसार आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा करिब ५.२६ प्रतिशत लाभांश दिएको बाहेक बैंकले लामो समयदेखि शेयरधनीलाई उल्लेख्य प्रतिफल दिन सकेको छैन।

तर दोस्रो बजारमा यसको शेयर मूल्य पटक–पटक कम्पनीको वित्तीय आधार र लाभांश क्षमताभन्दा निकै माथि पुगेको देखिन्छ।

यही विरोधाभासले प्रश्न उठाउँछ—कम्पनीको कमाइले मूल्य बढाएको हो कि बजारमा शेयरको आपूर्ति कम भएकाले मूल्य बढाइएको हो ?

विकास बैंक समूहमा नारायणी डेभलपमेन्ट बैंक, सप्तकोशी डेभलपमेन्ट बैंक, कर्णाली डेभलपमेन्ट बैंक र सिन्धु विकास बैंकजस्ता कम्पनीहरूमा पनि लामो समयसम्म कमजोर वित्तीय अवस्था, सञ्चित नोक्सानी, खराब कर्जा तथा लाभांश क्षमतासम्बन्धी प्रश्न उठ्दै आएका छन्।

तर बजारमा मूल्य बढ्दा यिनै कम्पनीका शेयरमा अस्वाभाविक आकर्षण देखिन सक्छ।

फाइनान्स कम्पनी : वित्तीय सूचक कमजोर, तर मूल्यमा ‘सर्किट’
नेपालको शेयर बजारमा सबैभन्दा तीव्र उतारचढाव देखिने समूहमा फाइनान्स कम्पनीहरू पनि पर्छन्।

सेन्ट्रल फाइनान्स, मल्टिपर्पस फाइनान्स, प्रोग्रेसिभ फाइनान्स तथा गुहेश्वरी मर्चेन्ट बैंकिङ एन्ड फाइनान्सजस्ता कम्पनीको वित्तीय अवस्था र लाभांश क्षमताका आधारमा लगानीकर्ताले सावधानी अपनाउनुपर्ने अवस्था रहँदै आएको छ।

तर बजारमा तेजी आउँदा यस्ता कम्पनीको शेयर मूल्य पनि तीव्र गतिमा माथि जाने गरेको छ।

कहिलेकाहीँ कम्पनीको वास्तविक कमाइमा उल्लेख्य सुधार नआए पनि शेयर मूल्यमा ठूलो उछाल आउँछ। यस्तो अवस्थामा बजारको मूल्य र कम्पनीको ‘फन्डामेन्टल’बीचको दूरी बढ्दै जान्छ।

मूल्य बढेको छ भन्ने कुरा आफैँमा कम्पनी राम्रो भएको प्रमाण होइन। तर दोस्रो बजारमा यही भ्रम सबैभन्दा बढी बिक्री हुने गरेको देखिन्छ।

लाभांश नदिएको पर्यटन कम्पनीमा पनि ठूलो मूल्य
पर्यटन क्षेत्रमा रहेको चन्द्रागिरि हिल्स पनि यही बहसको अर्को उदाहरण हो। कम्पनीको भविष्यमा पर्यटन व्यवसाय विस्तार हुने, ठूलो भौतिक सम्पत्ति रहेको तथा आम्दानी बढ्ने सम्भावनालाई आधार बनाएर लगानीकर्ताले भविष्यको मूल्यांकन गर्न सक्छन्।

स्थापनाकालदेखि उल्लेख्य लाभांश वितरण गर्न नसकेको कम्पनीको शेयर मूल्य उच्च हुनुको आधार तत्कालीन प्रतिफलभन्दा भविष्यको सम्भावनामा बढी निर्भर हुन्छ।

यसरी हेर्दा चन्द्रागिरि हिल्स र कमजोर वित्तीय सूचक भएका केही वित्तीय संस्थालाई एउटै तराजुमा राख्न मिल्दैन। तर दुवैमा देखिने समानता भनेको वर्तमान लाभांशभन्दा भविष्यको मूल्यवृद्धिमा लगानीकर्ताको भरोसा हो। समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब भविष्यको सम्भावनालाई तथ्यभन्दा बढी हल्लाले निर्धारण गर्न थाल्छ।

लघुवित्तमा ‘थोरै शेयर, ठूलो मूल्य’को खेल
युनिक नेपाल, उपकार तथा आत्मनिर्भर लघुवित्तजस्ता साना लघुवित्त कम्पनीमा पनि शेयरको सीमित आपूर्ति र बजारको मागले मूल्यमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ।

सानो चुक्ता पुँजी र बजारमा कारोबारका लागि उपलब्ध शेयर संख्या कम हुँदा सामान्य माग बढ्दा पनि मूल्य तीव्र रूपमा उकालो लाग्न सक्छ।

यही कारणले केही लघुवित्तको शेयर मूल्य प्रतिकित्ता हजारौँ रुपैयाँसम्म पुग्ने गरेको देखिन्छ। तर शेयरको मूल्य ठूलो हुँदैमा कम्पनीको प्रतिफल क्षमता पनि त्यही अनुपातमा ठूलो हुन्छ भन्ने हुँदैन।

कतिपय अवस्थामा शेयर विभाजन, बोनस, हकप्रद वा मर्जरको सम्भावनाले मूल्यमा मनोवैज्ञानिक प्रभाव पार्न सक्छ।

‘हकप्रद आउँदैछ’ : बजारको सबैभन्दा बिकाउ हल्लामध्ये एक
लाभांश दिन नसक्ने कम्पनीमा लगानीकर्ताको आकर्षण बढाउने अर्को चर्चित माध्यम हो—हकप्रदको हल्ला।

नियामकीय पुँजी आवश्यकता पूरा गर्न कम्पनीले भविष्यमा हकप्रद जारी गर्न सक्ने सम्भावना, कुनै बलियो संस्थासँग मर्जर हुन सक्ने अनुमान वा एक्विजिसनको चर्चा बजारमा फैलिँदा शेयर मूल्यमा अचानक उत्साह आउन सक्छ।

‘हकप्रद आउँदैछ’, ‘फलानो बैंकसँग मर्ज हुँदैछ’, ‘ठूलो लगानीकर्ता प्रवेश गर्दैछ’, ‘अब सर्किट लाग्छ’ जस्ता अपुष्ट चर्चा सामाजिक सञ्जाल र अनौपचारिक लगानीकर्ता समूहमा तीव्र रूपमा फैलिन्छन्। त्यसपछि सुरु हुन्छ खरिदको होड।

हल्ला फैलाउनेले पहिले किन्छ, हल्ला पत्याउनेले पछि किन्छ—र अन्तिममा जोखिम भने पछाडि छिर्ने लगानीकर्ताको भागमा पर्न सक्छ।

‘दाम र नाम’को मनोविज्ञान
बजारमा कतिपय लगानीकर्ता कम्पनीको वित्तीय अवस्था हेरेर होइन, शेयरको ‘नाम’ र बजारमा बनेको ‘दाम’ हेरेर निर्णय गर्छन्।

कुनै शेयर पहिले २०० रुपैयाँबाट ५०० पुग्यो भने त्यसलाई ‘बलियो शेयर’ भनिन्छ। ५०० बाट ८०० पुग्दा अझै आकर्षक ठानिन्छ। तर वास्तविक प्रश्न हुनुपर्ने हो—कम्पनीको नाफा त्यही अनुपातमा बढेको छ कि छैन?

यदि कम्पनीको आम्दानी, प्रतिशेयर आम्दानी, नेटवर्थ, लाभांश क्षमता र व्यवसायिक विस्तारमा खासै परिवर्तन आएको छैन तर मूल्य मात्र बढिरहेको छ भने लगानीकर्ताले त्यसलाई संकेतका रूपमा लिनुपर्ने हुन्छ।

बजारमा एउटा मनोवैज्ञानिक चक्र चल्छ— मूल्य बढ्छ → लगानीकर्ताको ध्यान जान्छ → माग बढ्छ → मूल्य अझ बढ्छ → सामाजिक सञ्जालमा चर्चा हुन्छ → थप लगानीकर्ता प्रवेश गर्छन् → अन्तिममा पहिले प्रवेश गरेकाले नाफा बुक गर्छन्।

यसलाई कम्पनीको वास्तविक सुधार सम्झेर पछाडि प्रवेश गर्ने लगानीकर्ता भने मूल्य घट्दा सबैभन्दा ठूलो मारमा पर्न सक्छन्।

म्यानिपुलेसनको जोखिम : लो क्याप कम्पनी किन बन्न सक्छन् ‘सजिलो निशाना’?
सानो बजार पुँजीकरण र सीमित सार्वजनिक शेयर भएका कम्पनीमा बजारको माग–आपूर्ति केही ठूला कारोबारबाटै प्रभावित हुन सक्ने जोखिम हुन्छ। यही कारणले ‘लो क्याप’ कम्पनीमा कारोबार गर्दा विशेष सावधानी आवश्यक हुन्छ।

प्रयोगकर्ताले प्रस्तुत गरेको विवरणमा उल्लेखित नेपाल धितोपत्र बोर्ड र केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरोको अनुसन्धानसँग जोडिएका आरोपहरूका अनुसार, लगानीकर्ता दीपेन्द्र अग्रवालमाथि केही कम्पनीका शेयरमा कृत्रिम माग–आपूर्ति सिर्जना गर्ने, कर्नरिङ तथा मूल्य प्रभावित पार्ने गतिविधिबारे अनुसन्धान भएको थियो।

अनुसन्धानमा उनका नातागोता तथा निकट व्यक्तिहरूको नाममा रहेका विभिन्न ट्रेडिङ खातामार्फत कारोबार सञ्चालन गरी बजारमा कृत्रिम माग र आपूर्तिको अवस्था सिर्जना गरिएको आरोपसमेत समेटिएको थियो।

कर्पोरेट डेभलपमेन्ट बैंकको शेयर कारोबारसम्बन्धी उदाहरणमा समेत एउटै समूहसँग सम्बन्धित खाताहरूबीच शेयर खरिद–बिक्रीमार्फत मूल्य प्रभावित पारिएको दाबी गरिएको छ।

यदि एउटै व्यक्ति वा समूहले नियन्त्रण गरेका खाताहरूबीच कारोबार गरेर बजारमा वास्तविक माग सिर्जना भएको भ्रम पारिन्छ भने त्यसले सामान्य लगानीकर्तालाई गलत संकेत दिन सक्छ।

यस्तो गतिविधि प्रमाणित भएमा यो सामान्य ‘शेयर कारोबार’ मात्र नभई बजारको निष्पक्षता र लगानीकर्ताको विश्वासमाथिको गम्भीर प्रश्न हो।

सामाजिक सञ्जाल : सूचना कि सट्टेबाजीको कारखाना ?
आजका दिनमा शेयर बजारको ठूलो हिस्सा सामाजिक सञ्जालबाट प्रभावित हुन्छ। फेसबुक समूह, म्यासेन्जर, क्लबहाउस, युट्युब तथा विभिन्न डिजिटल प्लेटफर्ममा निश्चित कम्पनीको शेयरबारे सकारात्मक प्रचार तीव्र रूपमा फैलाइन्छ।

‘अब बढ्छ’, ‘सर्किट लाग्दैछ’, ‘ठूलो खेल हुँदैछ’, ‘हकप्रद पक्का’, ‘मर्जर निश्चित’ जस्ता दाबीले लगानीकर्ताको मनोविज्ञान प्रभावित पार्न सक्छ।

तर यस्ता सूचनाको स्रोत, प्रमाण र नियामकीय पुष्टि नखोजी कारोबार गर्ने हो भने लगानीकर्ता आफैँ जोखिममा पर्छ। बजारमा सबैभन्दा महँगो सूचना त्यो हो, जसलाई सत्य ठानेर पैसा हालिन्छ तर पछि त्यो हल्ला मात्र साबित हुन्छ।

‘पम्प एन्ड डम्प’को खतरा
बजार म्यानिपुलेसनको एउटा चर्चित ढाँचा हो—पहिले कम मूल्यमा शेयर जम्मा गर्ने, त्यसपछि सकारात्मक हल्ला र कृत्रिम माग सिर्जना गरेर मूल्य माथि लैजाने र सर्वसाधारण लगानीकर्ता प्रवेश गरेपछि आफूले महँगोमा शेयर बेचेर बाहिरिने।

यसलाई सामान्य भाषामा ‘पम्प एन्ड डम्प’ प्रवृत्तिसँग तुलना गर्न सकिन्छ। यस्तो अवस्थामा सुरुवाती लगानीकर्ता नाफामा देखिन्छन्। सामाजिक सञ्जालमा उनीहरूको सफलता प्रचार हुन्छ। त्यसपछि थप लगानीकर्ता आकर्षित हुन्छन्।

तर जब ठूलो मात्रामा शेयर बिक्रीमा आउँछ, माग कमजोर हुन्छ र मूल्य तीव्र रूपमा तल झर्न सक्छ। त्यतिबेला पछिल्लो चरणमा प्रवेश गरेका लगानीकर्ताको नाफा त गुम्छ नै, मूलधनसमेत जोखिममा पर्न सक्छ।

कम्पनी होइन, ‘कथा’ किनेर शेयर नकिनौँ
बजारमा कुनै कम्पनीको भविष्यका सम्भावना हुनु नराम्रो होइन। नयाँ परियोजना, व्यवसाय विस्तार, पर्यटनको सम्भावना, मर्जर, नयाँ व्यवस्थापन, पुँजी वृद्धि वा बजार विस्तारले कम्पनीको मूल्य भविष्यमा बढाउन सक्छ।

तर सम्भावना र वास्तविक उपलब्धिबीच ठूलो अन्तर हुन्छ। लगानीकर्ताले ‘कम्पनीले के गर्न सक्छ?’ मात्र होइन, ‘अहिलेसम्म कम्पनीले के गरेको छ?’ भन्ने प्रश्न पनि सोध्नुपर्छ।

लाभांश इतिहास, प्रतिशेयर आम्दानी (EPS), नेटवर्थ, सञ्चित नाफा वा नोक्सानी, खराब कर्जा, पूँजी पर्याप्तता, व्यवसायको आकार, व्यवस्थापनको गुणस्तर, संस्थागत सुशासन र भविष्यको वास्तविक योजना—यी सबै पक्ष हेरेर मात्र लगानी निर्णय गर्नुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ।

लाभांश नदिने कम्पनी खराब नै हुन्छ ? तर एउटा अर्को पक्ष पनि छ। लाभांश नदिँदैमा प्रत्येक कम्पनी खराब हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु गलत हुन्छ। नयाँ कम्पनीले व्यवसाय विस्तारका लागि नाफा पुनः लगानी गर्न सक्छ।

केही कम्पनीले नियामकीय कारणले लाभांश वितरण गर्न नसक्न सक्छन्। मर्जरपछि एकीकृत वित्तीय विवरण, एक्चुअरी मूल्यांकन वा विगतको नोक्सानी समायोजनका कारण बीमा कम्पनीहरूमा पनि लाभांश वितरण प्रभावित हुन सक्छ।

त्यसैले ‘लाभांश छैन - कम्पनी खराब’ भन्ने सरल सूत्र पनि सही होइन। समस्या त्यतिबेला हो, जब लाभांश छैन, नाफा छैन, व्यवसाय विस्तार छैन, वित्तीय स्वास्थ्य कमजोर छ—तर शेयरको मूल्य भने केवल हल्ला र सट्टेबाजीका कारण बढिरहेको हुन्छ।

अन्तिम प्रश्न : मूल्य बढेको हो कि जोखिम?
नेपालको शेयर बजारमा लगानीकर्ताका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न यही हो—‘यो शेयर किन बढिरहेको छ?’ कम्पनीको नाफा बढेर? व्यवसाय विस्तार भएर? लाभांश क्षमता बढेर? नयाँ परियोजना सञ्चालनमा आएर? वा केवल बजारमा शेयरको आपूर्ति कम भएर? यदि उत्तर अन्तिमतिर झुक्छ भने लगानीकर्ता थप सतर्क हुनुपर्ने अवस्था हो।

शेयर बजारमा नाफा कमाउने अवसर जति ठूलो छ, भ्रममा परेर जोखिम उठाउने सम्भावना पनि उत्तिकै ठूलो छ। कम मूल्यको शेयर सधैँ सस्तो हुँदैन र महँगो शेयर सधैँ महँगो पनि हुँदैन। वास्तविक मूल्य र बजार मूल्यबीचको अन्तर बुझ्नु नै लगानीको पहिलो परीक्षा हो।

त्यसैले वर्षौँसम्म लाभांश नदिएको कम्पनीमा शेयर किन्नुअघि ‘भोलि कति बढ्छ?’ भन्दा पहिले एउटा प्रश्न सोधिनुपर्छ— ‘यो कम्पनीले मेरो लगानीको प्रतिफल कसरी सिर्जना गर्छ?’

यदि त्यसको स्पष्ट उत्तर कम्पनीको वित्तीय विवरणमा छैन भने, सामाजिक सञ्जालको हल्लाले त्यो उत्तर दिन सक्दैन।

नेपालको शेयर बजारलाई परिपक्व बनाउन नियामकले पनि कारोबारको पारदर्शिता, कृत्रिम मूल्य प्रभाव, कर्नरिङ, इनसाइडर कारोबार र झुटा प्रचारमाथि निगरानी बलियो बनाउनुपर्ने देखिन्छ।

लगानीकर्ताले पनि ‘सर्किट लाग्दैछ’ भन्ने हल्लाभन्दा कम्पनीको वास्तविक वित्तीय अवस्था हेर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

किनभने शेयर बजारमा सबैभन्दा ठूलो जोखिम शेयरको मूल्य घट्नु मात्र होइन—गलत मूल्यमा सही कम्पनी ठानेर लगानी गर्नु हो। 

यो पनि पढ्नुहोस् :
शेयर बजारमा ‘एंकर लगानीकर्ता’ ल्याउँदै सेबोन, साना लगानीकर्तालाई के फाइदा ?