न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

अन्तरसमझ, काठमाडौं । राजनीतिमा समयभन्दा बलियो कुनै अदालत हुँदैन। हिजो जसलाई राजनीतिक दबाब, पक्राउ वा थुनाबाट जोगाउनुपर्ने तर्क गरिएको थियो, आज त्यही पात्र सत्ता सञ्चालनको केन्द्रमा पुगेपछि राजनीतिक समीकरण नै उल्टिएको छ। नेपाली कांग्रेसका पूर्वसभापति तथा पूर्वप्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा र प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन) बीचको राजनीतिक प्रसंगले यतिबेला यही उलटफेरको सम्झना गराएको छ।

तत्कालीन काठमाडौं महानगरपालिकाका मेयर बालेनलाई पक्राउ वा थुनामा राख्न नहुने धारणा देउवाले राखेको प्रसंग अहिले फेरि चर्चामा छ। त्यो बेला बालेनमाथि कारबाहीको माग उठ्दा देउवाले संयम अपनाउनुपर्ने सन्देश दिएको बताइन्छ। तर त्यसपछिको राजनीतिक यात्रा कहाँबाट कहाँ पुग्यो ? काठमाडौंको स्थानीय सरकारको नेतृत्व गरेका बालेन अहिले राष्ट्रिय राजनीतिको केन्द्रमा पुगेका छन्।

मेयरबाट प्रधानमन्त्रीसम्मको छलाङ बालेनको राजनीतिक यात्राको असाधारण पक्ष हो। नयाँ पुस्ताको असन्तुष्टि, पुराना दलप्रतिको वितृष्णा र वैकल्पिक राजनीतिको खोजीलाई उनले आफ्नो राजनीतिक पूँजीमा रूपान्तरण गरेका छन्। त्यसैले बालेनको उदय अब एउटा व्यक्तिको लोकप्रियताको विषय मात्र रहेन; यो नेपालको परम्परागत राजनीतिक संरचनामाथिको प्रश्नसमेत बनेको छ।

यहीँबाट कांग्रेससामु कठिन प्रश्न खडा हुन्छ—हिजो ‘बालेनलाई थुन्न हुन्न’ भन्ने देउवा र आज बालेन नेतृत्वको सरकारसँग राजनीतिक प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने कांग्रेसबीचको सम्बन्ध कस्तो हुने ?

यो प्रश्न देउवाको व्यक्तिगत राजनीतिक सम्बन्धभन्दा धेरै ठूलो हो। यो कांग्रेसले नयाँ पुस्तासँग कसरी व्यवहार गर्छ भन्ने प्रश्न हो।

बालेनको उदयले दिएको सन्देश

बालेनको राजनीतिक उदयलाई केवल सामाजिक सञ्जालको प्रभाव वा व्यक्तिगत लोकप्रियताका रूपमा बुझ्नु कांग्रेसका लागि ठूलो भूल हुन सक्छ। वर्षौंसम्म स्थापित दलहरूले उठाउन नसकेका शहरी समस्या, भ्रष्टाचारविरोधी भावना, जवाफदेहिता र पुरानो राजनीतिक शैलीप्रतिको असन्तुष्टिलाई बालेनले राजनीतिक भाषामा रूपान्तरण गरे।

यसको अर्थ कांग्रेसका परम्परागत मतदाता सबै बालेनतर्फ लागिसके भन्ने होइन। तर कांग्रेसले आफ्नो राजनीतिक भाषाशैली, संगठन सञ्चालन र नेतृत्वको कार्यशैलीमा प्रश्न उठिरहेको तथ्यलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन।

कुनै समय सडकबाट उठेको आवाजलाई ‘अराजकता’ भनेर पन्छाउन सजिलो हुन्छ। तर त्यही आवाज मतपत्रमा रूपान्तरण भएपछि पुराना दलले त्यसको अर्थ खोज्नैपर्छ।

देउवा फर्किए, कांग्रेसभित्र पुरानै प्रश्न

देउवा लामो समयपछि स्वदेश फर्किए । देउवा श्रीमती र छोरा अनुसन्धानको राडरमा छन् । पारिवारिक तनाब पनि छ ।

सँगै कांग्रेसभित्र आन्तरिक एकताको बहस पनि पुनः तीव्र भएको छ। पार्टीको नेतृत्व, पुस्तान्तरण, संगठन पुनर्गठन र आगामी राजनीतिक रणनीतिलाई लिएर कांग्रेसभित्र मतभेद कायम छन्।

एकातिर देउवाको लामो राजनीतिक अनुभव छ, अर्कोतिर गगन थापालगायत नयाँ पुस्ताले कांग्रेसलाई नयाँ ढंगले अघि बढाउनुपर्ने आवाज उठाउँदै आएका छन्।

यस्तो अवस्थामा देउवा र गगनबीचको सम्बन्ध कांग्रेसका लागि व्यक्तिगत सम्बन्ध मात्र होइन, संक्रमणकालीन राजनीतिक समीकरणको प्रश्न बनेको छ।

यदि पुरानो पुस्ताको अनुभव र नयाँ पुस्ताको ऊर्जा एक ठाउँमा आउन सके कांग्रेसले आफूलाई पुनर्जीवित गर्न सक्छ। तर एउटाले अर्कोलाई निषेध गर्ने बाटो रोजे कांग्रेसभित्रको विभाजन अझ गहिरिन सक्छ।

‘थुन्ने’ कि प्रतिस्पर्धा गर्ने ?

बालेनको राजनीतिक यात्राले एउटा आधारभूत लोकतान्त्रिक प्रश्न पनि उठाएको छ—लोकप्रिय राजनीतिक शक्तिसँग राज्यशक्ति प्रयोग गरेर प्रतिस्पर्धा गर्ने कि जनताको मतबाट ?

कुनै नेता वा राजनीतिक शक्तिमाथि कानुनी प्रश्न उठ्छ भने अनुसन्धान र कानुनी प्रक्रिया आफ्नो ठाउँमा हुन्छ। तर राजनीतिक असहमति वा लोकप्रियताको चुनौतीलाई हिरासत र निषेधको माध्यमबाट समाधान गर्न खोजियो भने त्यसले उल्टै जनमतलाई थप ध्रुवीकृत गर्न सक्छ।

लोकतन्त्रमा बलियो प्रतिपक्षलाई कमजोर पार्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय दमन होइन, त्यसभन्दा राम्रो नीति, राम्रो संगठन र जनताको विश्वास जित्नु हो।

यही कारण बालेनको प्रसंगमा देउवाले विगतमा व्यक्त गरेको भनिएको धारणा अहिले थप अर्थपूर्ण देखिन्छ।

कांग्रेसले ऐना हेर्ने बेला

बालेनलाई लिएर कांग्रेसले एउटा कुरा बुझ्न जरुरी छ—समस्या बालेन मात्र होइनन्; बालेन जन्माउने राजनीतिक वातावरण पनि हो।

जब पार्टीभित्र इमानदार कार्यकर्ता अवसरबाट टाढा हुन्छन्, पहुँचवालाको बोलवाला बढ्छ, नेतृत्व र कार्यकर्ताबीच दूरी बढ्छ, जनताका मुद्दाभन्दा गुटगत समीकरण प्राथमिकतामा पर्छन्, तब वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिका लागि ठाउँ आफैं तयार हुन्छ।

बीपी कोइरालाले औंल्याएको ‘सुकिला–मुकिला’ प्रवृत्तिको बहस आज पनि कांग्रेसका लागि सान्दर्भिक हुनु संयोग होइन।

कांग्रेसले अब बालेनलाई गाली गरेर मात्र पुग्दैन। बालेन किन उदाए ? जनताले पुराना दलप्रति किन प्रश्न गर्न थाले ? युवा पुस्ताले किन नयाँ विकल्प खोज्यो ? यी प्रश्नको जवाफ कांग्रेसले आफ्नै संगठनभित्र खोज्नुपर्छ।

देउवाका लागि अन्तिम राजनीतिक परीक्षा ?

देउवाको राजनीतिक जीवन लामो छ। उनले अनेक राजनीतिक उतारचढाव देखेका छन्। सम्भवत उनलाई पदको आकाङ्क्षा पनि छैन् ।

तर अहिलेको चुनौती विगतभन्दा फरक छ। नयाँ पुस्ता पुरानो शैलीको राजनीतिको विकल्प खोजिरहेको छ।

त्यसैले देउवाका लागि पनि प्रश्न छ—विगतको विरासत जोगाउने कि त्यसलाई नयाँ पुस्तासँग जोडेर नयाँ कांग्रेस बनाउने ?

गगन थापासँग सहकार्य, संगठनभित्र आन्तरिक लोकतन्त्रको सुदृढीकरण, पहुँचभन्दा क्षमताका आधारमा जिम्मेवारी र निजी घेराभन्दा संस्थालाई प्राथमिकता दिन सकिए कांग्रेसले पुनः जनताको विश्वास जित्न सक्छ।

नत्र इतिहास बोकेर मात्र भविष्य जितिँदैन।

बालेनभन्दा राम्रो विकल्प कांग्रेसले दिनुपर्छ

हिजो बालेनलाई थुन्न नहुने पक्षमा उभिएका देउवाको त्यो राजनीतिक सन्देश आज कांग्रेसकै लागि पाठ बन्न सक्छ।

बालेनलाई हराउने हो भने बालेनलाई रोक्ने होइन, बालेनभन्दा राम्रो विकल्प कांग्रेसले दिनुपर्छ।

जनताको असन्तुष्टिलाई थुनेर राजनीति सुरक्षित हुँदैन। असन्तुष्टिको कारण हटाएर मात्र राजनीति सुरक्षित हुन्छ।

त्यसैले आजको प्रश्न केवल ‘बालेनलाई थुन्न हुन्न भन्ने देउवा’ भन्ने विगतको प्रसंग होइन। प्रश्न यो हो—कांग्रेसले बदलिँदो नेपाललाई बुझ्यो कि अझै पनि हिजोकै राजनीतिक ऐनामा आजको अनुहार खोजिरहेको छ ?

किनकि राजनीतिमा कुर्सी अस्थायी हुन्छ, तर जनताको फैसला स्थायी हुन्छ।