न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं, १६ भदौ । संसद्का रोस्ट्रममा उभिएर नेपाली सेनामाथि प्रश्नको वर्षा गर्ने केही राजनीतिक आवाजहरू आज कहाँ छन् ? सेनाको भूमिकामाथि शंका उब्जाउनेहरू विपद्को त्यो भयावह मैदानमा किन देखिँदैनन्, जहाँ एउटा जीवन बचाउन आफ्नै ज्यान दाउमा लगाउनुपर्छ ?

प्रश्न असहज छ, तर समयले यही प्रश्न सोधिरहेको छ । लोकतन्त्रमा सेनामाथि प्रश्न उठाउन पाइन्छ । राज्यका हरेक संस्थाको आलोचना हुनुपर्छ । तर आलोचना र पूर्वाग्रहबीचको सीमारेखा पनि लोकतान्त्रिक चरित्रले चिन्नुपर्छ । विपद्का बेला संस्था कति बोल्यो भन्ने होइन, कति काम गर्‍यो भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हुन्छ ।

बाढीले बस्ती बगाइरहँदा, पहिरोले बाटो छेकिरहँदा र मृत्युको त्रासले नागरिकको मुटु काँपिरहँदा उद्धारकर्ताको हात नै राज्यको सबैभन्दा प्रभावकारी भाषा बन्छ ।

त्यही हात बोकेर नेपाली सेना जोखिमको केन्द्रमा पुगिरहेको छ । सँगै नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीका सुरक्षाकर्मी पनि जीवन उद्धारको कठिन मोर्चामा उभिएका छन् ।

सैनिकका लागि त्यो केवल एउटा ‘ड्युटी’ होइन । त्यो कसैको बाबु, कसैकी आमा, कसैको सन्तान र कसैको सम्पूर्ण संसार बचाउने संघर्ष हो । आफ्नै परिवारको चिन्ता पन्छाएर अरूको परिवार जोगाउन दौडिनु राष्ट्रसेवाको मौन तर विराट रूप हो ।

सेनाको काँधमा बन्दुक छ भन्दैमा त्यसको अर्थ शक्ति प्रदर्शन होइन ।  अनुशासन, संयम र जिम्मेवारीको भार पनि त्यही काँधले बोकेको हुन्छ । युद्धमा राष्ट्रको सीमा जोगाउने र विपद्मा नागरिकको प्राण जोगाउने कर्मको मूल भावना एउटै हो—राष्ट्रप्रति समर्पण ।

अन्धकार चिर्दै नेपाली सेना : जब भाषण हराउँछन्, कर्म बोल्छ

बाढीको भेलले बस्ती बगाइरहेको थियो । चारैतिर पानीको गर्जन, भग्न संरचनाको भयावह दृश्य र आफन्त गुमाएका नागरिकको चीत्कार थियो । कतै सम्पर्कविहीन परिवारको प्रतीक्षा, कतै जीवन र मृत्युको दोसाँधमा अड्किएका मानिस । राज्यको उपस्थिति खोजिरहेका आँखाहरू चारैतिर भौँतारिइरहेका थिए ।

 त्यही भयावह अन्धकारमा एउटा परिचित दृश्य देखियो—काँधमा बन्दुक बोकेको सैनिक, हातमा उद्धारको डोरी र आँखामा जीवन बचाउने दृढता । त्यो दृश्यले एउटा प्रश्न जन्माउँछ—संकटको घडीमा राज्यको वास्तविक शक्ति आखिर कहाँ देखिन्छ ? संसद्को रोस्ट्रममा कि जोखिमको भेलभित्र पसेको उद्धारकर्ताको पाइला ?

जब प्रकृतिले प्रश्न गर्छ

प्रकृतिले कुनै राजनीतिक दल चिन्दैन । बाढीले सत्ता र प्रतिपक्ष छुट्याउँदैन । पहिरोले विचारधारा सोध्दैन । डुबानले समर्थक र विरोधीको परिचय खोज्दैन । विपद् आउँदा सबैभन्दा पहिले भत्किने कुरा राजनीतिक सीमारेखा हो ।
त्यही भएर विपद्को घडी राज्यका लागि सबैभन्दा कठोर परीक्षा हो ।

सामान्य अवस्थामा सरकार, संसद्, दल र नेताहरू आ–आफ्ना विचार, तर्क र आरोपमा व्यस्त हुन्छन् । मञ्चमा भाषण हुन्छन् । संसद्मा आवाज चर्किन्छन् । सामाजिक सञ्जालमा बहस चल्छ । तर जब नदीले बाँध भत्काउँछ, पहाड खस्छ र बस्ती पानीमुनि पुग्छ, त्यतिबेला भाषणको कुनै अर्थ हुँदैन ।

त्यहाँ चाहिन्छ—उद्धार । त्यहाँ चाहिन्छ—साहस । त्यहाँ चाहिन्छ—व्यवस्थित राज्य । र त्यही ठाउँमा नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी तथा सशस्त्र प्रहरी बलका सुरक्षाकर्मीहरूको भूमिका अगाडि आउँछ ।

संसद्का चर्का स्वर कहाँ हराए ?
नेपाली सेनामाथि बेला–बेलामा प्रश्न उठ्छन् । आलोचना हुन्छ । कहिलेकाहीँ आरोपका स्वरसमेत चर्किन्छन् । लोकतन्त्रमा प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो । सेना पनि राज्यको संस्था भएकाले उसको कामकारबाहीमाथि प्रश्न उठाउने अधिकार नागरिक र जनप्रतिनिधिसँग हुन्छ ।

तर प्रश्न उठाउने अधिकारसँगै एउटा अर्को दायित्व पनि हुन्छ—सत्य देख्ने दायित्व । विपद्को यो क्षणले त्यही ऐना अगाडि ल्याएको छ ।

संसद्मा सेनामाथि चर्को स्वरमा बोल्नेहरू आज कहाँ छन् ? सामाजिक सञ्जालमा वर्दीको आलोचना गर्नेहरू उद्धारको मैदानमा कति देखिए ? नागरिक मृत्युको मुखमा हुँदा भाषणको आवाज किन कमजोर हुन्छ ?
राजनीतिले प्रश्न गर्नुपर्छ, तर कर्मलाई नदेख्ने राजनीति अन्ततः खोक्रो हुन्छ ।

सेनाको आलोचना गरौँ । आवश्यक परे प्रश्न गरौँ । कमजोरी भए औंल्याऔँ । तर जब एउटा सैनिक उर्लंदो नदीमा पसेर अपरिचित नागरिकको जीवन बचाउन आफ्नो ज्यान जोखिममा राख्छ, त्यहाँ कम्तीमा उसको कर्तव्यप्रति इमानदार सम्मान हुनैपर्छ ।

काँधमा बन्दुक मात्र छैन

सैनिकको काँधमा बन्दुक देखिन्छ । तर त्यो काँधले बन्दुकभन्दा धेरै ठूलो जिम्मेवारी बोकेको हुन्छ ।

सीमामा उभिँदा त्यही काँधले राष्ट्रको सार्वभौमसत्ता जोगाउँछ । विपद्मा उत्रिँदा त्यही काँधले नागरिकको जीवन थाम्छ । भग्न संरचनाभित्र पस्दा त्यही शरीरले मृत्युको जोखिम स्वीकार्छ । हेलिकप्टर उडाउँदा आकाशको प्रतिकूलतासँग जुध्छ । नदीमा पस्दा पानीको वेगसँग प्रतिस्पर्धा गर्छ ।

त्यसैले सैनिकको वर्दीलाई केवल सैन्य शक्तिको प्रतीकका रूपमा हेर्नु अधुरो बुझाइ हो । त्यो वर्दीमा कर्तव्य, अनुशासन, त्याग र राष्ट्रप्रतिको समर्पण सिलाइएको हुन्छ ।

एक सैनिक घटनास्थलमा पुग्दा उसको अगाडि केवल एउटा उद्धारकार्य हुँदैन । त्यहाँ कसैको बाबु हुन्छ, कसैकी आमा हुन्छिन्, कसैको सन्तान हुन्छ । कसैको सम्पूर्ण परिवार नै संकटमा परेको हुन्छ ।

र सैनिकलाई थाहा हुन्छ—उसले उद्धार गर्न लागेको मानिस उसको आफन्त होइन । तर पनि ऊ जान्छ । किन ?

किनकि सैनिकका लागि नागरिकको जीवन नै राष्ट्रको जीवन हो ।

परिवारभन्दा पहिले राष्ट्र

विपद्को मैदानमा खटिएका सुरक्षाकर्मीहरूको सबैभन्दा ठूलो त्याग यही हो ।

घरमा परिवार हुन्छ । आफ्ना सन्तान हुन्छन् । आमाबुबा हुन्छन् । श्रीमती वा श्रीमान् हुन्छन् । उनीहरूका पनि डर हुन्छन्, चिन्ता हुन्छन्, भावनाहरू हुन्छन् । तर जब आदेश आउँछ, उनीहरू घरतर्फ होइन, विपद्को केन्द्रतर्फ लाग्छन् ।

उनीहरूलाई थाहा हुन्छ—अगाडि के छ, निश्चित छैन । नदीको अर्को छेउमा जमिन छ कि छैन, थाहा छैन । भग्न संरचना फेरि खस्छ कि खस्दैन, थाहा छैन । हेलिकप्टर उडान सुरक्षित हुन्छ कि हुँदैन, थाहा छैन ।
तर एउटा कुरा निश्चित हुन्छ—कसैलाई बचाउन जानैपर्छ ।

त्यसैले उनीहरू जान्छन् । यही ठाउँमा राष्ट्रसेवाको वास्तविक अर्थ भेटिन्छ ।

राष्ट्रसेवा भनेको सधैं पदक, सम्मानपत्र वा सलामी होइन । कहिलेकाहीँ राष्ट्रसेवा भनेको आफ्नो परिवारको अनुहार सम्झँदै अरूको परिवार बचाउन मृत्युको मुखतर्फ अघि बढ्नु हो ।

बाढीको भेलसँग जुधेको साहस

उर्लंदो नदीले बाटो छेक्दा सामान्य मानिस पछाडि हट्छ । सुरक्षाकर्मी अगाडि बढ्छ । भत्किएको पुलले बाटो बन्द गर्दा सामान्य मानिस सुरक्षित स्थान खोज्छ । उद्धारकर्ता अर्को बाटो खोज्छ ।

पहिरो खसिरहेको ठाउँमा जोखिम देखिन्छ । तर उद्धारकर्ताको आँखाले त्यहाँ सम्भावित जीवन देख्छ । यही दृष्टिकोणले सुरक्षाकर्मीलाई अरूभन्दा फरक बनाउँछ ।

बाढी, पहिरो, डुबान र भग्न संरचनाबीच उद्धार गर्नु केवल शारीरिक शक्ति प्रयोग गर्नु होइन । त्यसमा तालिम चाहिन्छ, धैर्य चाहिन्छ, निर्णय क्षमता चाहिन्छ र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—मृत्युको भयमाथि विजय पाउने मानसिकता चाहिन्छ ।

त्यसैले एउटा सैनिकको उद्धारकार्य बाहिरबाट सामान्य देखिए पनि त्यसको पछाडि असाधारण जोखिम लुकेको हुन्छ ।

अन्धकारमा टर्चको उज्यालो

विपद्मा सबैभन्दा ठूलो समस्या केवल भौतिक क्षति होइन । त्योभन्दा ठूलो समस्या नागरिकको मनमा पैदा हुने निराशा हो । आफन्त हराएपछि आशा कमजोर हुन्छ । घर बगेपछि भविष्य अन्धकार देखिन्छ ।

सम्पर्कविहीन परिवार सम्झँदा मन भाँचिन्छ । त्यही बेला सुरक्षाकर्मीको एउटा आवाजले पनि ठूलो अर्थ राख्छ,“हामी आएका छौँ ।”

यो केवल एउटा वाक्य होइन । यो राज्यको उपस्थितिको घोषणा हो ।

रातको अन्धकारमा सैनिकको टर्चले बाटो देखाउँदा त्यो उज्यालो केवल केही मिटर अगाडिसम्म पुग्दैन । त्यो पीडितको मनसम्म पुग्छ ।

उद्धारकर्ताको हातले केवल शरीर तान्दैन । उसले आशा तान्छ ।

विपदमा नागरिकको भरोसा फर्काउने मोडमा नेपाली सेना

नेपाली सेनाको गणवेश केवल कपडा होइन, इतिहासको बोझ, राष्ट्रको गौरव र नागरिकको भरोसाको प्रतीक हो।

विपदको संकटमा पर्दा नागरिकले राज्य सम्झन्छ, राज्यले सुरक्षा निकाय सम्झन्छ र सुरक्षा निकायमध्ये सेनाको नाम स्वाभाविक रूपमा अगाडि आउँछ। किनकि भरोषायोग्य गर्भिलो इतिहास छ ।

तर यही भरोसाको चौतारीमा शंकाको धुलो जम्न थाल्यो भने प्रश्न गम्भीर हुन्छ—नागरिकका आँखामा त्रास र मुटुमा निराशा किन जन्मिँदैछ?

सेना बल हो, तर बलको सुन्दरता त्यसले कति डर पैदा गर्‍यो भन्नेमा होइन, कति डर हटायो भन्नेमा मापन हुन्छ। बन्दुकको आवाजले भीड तितरबितर पार्न सकिएला, तर मनमा बसेको संशयलाई हटाउन सकिँदैन।

त्यसका लागि संवाद चाहिन्छ, संवेदनशीलता चाहिन्छ, अनि सबैभन्दा बढी चाहिन्छ—विश्वास। शब्दबाण यहीँ छ—नागरिक प्रश्न गर्छ भने ऊ शत्रु होइन; आलोचना गर्छ भने राष्ट्रद्रोही होइन।

लोकतन्त्रमा प्रश्न बन्दुकभन्दा शक्तिशाली हुन सक्छ, किनकि प्रश्नले संस्थालाई ऐना देखाउँछ। सेनाप्रतिको सम्मान अन्धो समर्थनबाट होइन, उसको आचरणबाट निर्माण हुन्छ।

नागरिकले सेनामा आफ्नो सुरक्षा देख्न चाहन्छ, आफ्नो आवाजमाथिको भय होइन। राष्ट्रको रक्षा गर्ने संस्थाले नागरिकको अधिकार, मर्यादा र संवेदनशीलतालाई पनि उत्तिकै महत्व दिनुपर्छ।

आज चुनौती केवल सीमा सुरक्षाको छैन, विश्वासको सीमा जोगाउने चुनौती पनि हो। नागरिक र सेनाबीच दूरी बढ्यो भने त्यो दूरी नक्सामा देखिँदैन, तर मनमा गहिरो खाडल बनाउँछ।

त्यसैले समयले सेनालाई एउटा सरल तर कठोर प्रश्न सोधिरहेको छ—गणवेश देख्दा नागरिकको मुटु ढुक्क हुने वातावरण बनाउने कि मुटु धड्किने? राष्ट्र बलियो तब हुन्छ, जब नागरिक सुरक्षित महसुस गर्छ।

नेपाली सेनाको अर्को परिचय

नेपाली सेनाको इतिहास केवल युद्ध, सुरक्षा र सीमासँग जोडिएको छैन । प्राकृतिक विपद्का बेला नागरिकको जीवनरक्षामा देखाउँदै आएको सक्रियताले सेनाको अर्को परिचय स्थापित गरेको छ ।

भूकम्प होस्, बाढी होस्, पहिरो होस्, हिमपहिरो होस् वा अन्य राष्ट्रिय संकट—सैनिकको उपस्थिति संकटग्रस्त नागरिकका लागि भरोसाको संकेत बन्ने गरेको छ ।

यसको अर्थ सेनामाथि प्रश्न उठाउनु हुँदैन भन्ने होइन । बरु यसको अर्थ हो—प्रश्न गरौँ, तर योगदान पनि देखौँ । आलोचना गरौँ, तर तथ्यमा आधारित भएर गरौँ ।

लोकतन्त्रमा संस्था बलियो बनाउन आलोचना आवश्यक हुन्छ । तर संस्था कमजोर पार्ने नियतले गरिने निरन्तर अवमूल्यनले अन्ततः संकटको समयमा राज्यकै क्षमता कमजोर पार्न सक्छ ।

शक्ति छ, तर संयम पनि छ

नेपाली सेनाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष उसको संयम हो । हातमा हतियार हुनु भनेको शक्ति प्रदर्शन गर्ने अधिकार होइन । त्यो शक्ति प्रयोगमा अनुशासन चाहिन्छ । जिम्मेवारी चाहिन्छ । संयम चाहिन्छ ।

सैनिकको वास्तविक शक्ति केवल हतियारमा हुँदैन । उसको शक्ति आदेश पालनमा हुन्छ । अनुशासनमा हुन्छ । कर्तव्यप्रतिको निष्ठामा हुन्छ ।

र आवश्यक पर्दा आफ्नै जीवन जोखिममा राखेर अरूको जीवन बचाउने साहसमा हुन्छ । विश्व शान्ति अभियानमा नेपाली सैनिकको योगदानले पनि उसको व्यावसायिकता र अनुशासनलाई अन्तर्राष्ट्रिय तहमा चिनाएको छ ।

तर आजको विपद्ले सेनाको अर्को मानवीय अनुहार नागरिकका अगाडि अझ स्पष्ट बनाएको छ ।

जेन्जी आन्दोलनदेखि विपद्को मोर्चासम्म

हालैका राष्ट्रिय घटनाक्रममा समेत नेपाली सेनाले संवेदनशील परिस्थितिमा आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ ।

जेन्जी आन्दोलनका कठिन परिस्थितिमा अग्रणी नेतृत्व र संयमपूर्ण भूमिकामार्फत संस्थागत जिम्मेवारी निर्वाह गरेको प्रसंग होस् वा अहिलेको विपद्मा उद्धार र राहतको मोर्चा—यी घटनाले एउटा कुरा देखाउँछन् ।

सेना केवल ब्यारेकभित्र सीमित संस्था होइन । राष्ट्रको संकट बदलिँदा उसको जिम्मेवारीको स्वरूप पनि बदलिन्छ ।

कहिले सीमा हुन्छ । कहिले शान्ति स्थापना हुन्छ । कहिले राष्ट्रिय संकट हुन्छ । कहिले बाढीको भेल । 

कहिले भग्न संरचना । तर मूल भावना एउटै हुन्छ—राष्ट्रको रक्षा र नागरिकको सुरक्षा । 

राजनीतिले सिक्नुपर्ने पाठ

विपद्ले राजनीति र समाज दुवैलाई एउटा पाठ पढाउँछ । संकटको समयमा आरोप–प्रत्यारोपले मानिस बचाउँदैन । सामाजिक सञ्जालको ट्रेन्डले भग्न संरचनाबाट मानिस निकाल्दैन ।

संसद्को भाषणले उर्लंदो नदी रोक्दैन । त्यसका लागि चाहिन्छ—संगठित शक्ति, प्रशिक्षित जनशक्ति, तत्काल निर्णय र मैदानमा खटिने साहस । यही कारण विपद्का बेला सुरक्षा निकायको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ ।

राजनीतिक नेतृत्वले पनि यो यथार्थ बुझ्नुपर्छ । सुरक्षा संस्थालाई कमजोर बनाउने होइन, अझ व्यावसायिक, जवाफदेही र सक्षम बनाउने दिशामा राज्य अघि बढ्नुपर्छ । सेना,नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बल बीच समन्वय बलियो बनाउनुपर्छ ।

विपद् व्यवस्थापनलाई केवल घटना भएपछि गरिने उद्धारमा सीमित राख्नु हुँदैन । पूर्वतयारी, प्रविधि, उपकरण, तालिम र स्रोतसाधनमा राज्यले पर्याप्त लगानी गर्नुपर्छ ।
किनकि विपद् आउँदा तयारी गर्ने समय हुँदैन । तयारी विपद् आउनुअघि नै गर्नुपर्छ ।

 प्रश्न : को उभियो ?
विपद् सकिएपछि इतिहासले धेरै कुरा बिर्सन सक्छ ।
कसले कति भाषण गर्‍यो भन्ने बिर्सिन सक्छ ।

कसले कति आरोप लगायो भन्ने बिर्सिन सक्छ ।
तर संकटको त्यो रातमा कसले हात समात्यो भन्ने नागरिकले कहिल्यै बिर्सँदैन ।
कसले भग्न संरचनाबाट जीवन निकाल्यो ?

कसले उर्लंदो नदी पार गर्‍यो ?
कसले रातभर खोजी गर्‍यो ?
कसले आफ्नै जीवनको जोखिम लिएर अरूको जीवन बचायो ?
इतिहासले यिनै प्रश्नको उत्तर खोज्नेछ ।

त्यसैले आज नेपाली सेनालाई केवल बन्दुक बोकेको संस्थाका रूपमा हेर्नु पर्याप्त छैन ।
काँधमा बन्दुक छ, तर मनमा मानवता छ ।
पाइला कठोर छन्, तर उद्देश्य जीवन बचाउनु हो ।

वर्दी अनुशासनको प्रतीक हो, तर हात नागरिकको सहारा हो ।
जहाँ संकट छ, त्यहाँ सुरक्षा चाहिन्छ ।
जहाँ पीडा छ, त्यहाँ मलम चाहिन्छ ।

जहाँ विपत्ति छ, त्यहाँ उद्धार चाहिन्छ ।
र जहाँ नागरिकको आशा मर्न थालेको हुन्छ, त्यहाँ राज्यको कुनै न कुनै हात आशाको दियो बनेर बल्नुपर्छ ।
आज त्यो अन्धकारमा नेपाली सेनाका सैनिकहरू उभिएका छन् ।
नदीको गर्जनबीच ।
भग्न संरचनाबीच ।
मृत्युको जोखिमबीच ।
निराश नागरिकको भीडबीच ।
उनीहरू भाषण गरिरहेका छैनन्—काम गरिरहेका छन् ।

सायद यही नै यो विपद्को सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक सन्देश हो,संकटको घडीमा शब्दको उचाइ होइन, कर्मको गहिराइ मापन हुन्छ ।

आज राजनीतिक भाषणभन्दा उद्धारको डोरी बलियो देखिएको छ । नाराभन्दा जोखिममा अघि बढेको पाइला ठूलो देखिएको छ । आलोचनाभन्दा संकटमा फैलिएको हातको मूल्य ठूलो देखिएको छ ।

त्यसैले विपद्ले एउटा पाठ फेरि पढाएको छ—राष्ट्रका संस्थालाई मूल्याङ्कन शब्दले होइन, संकटको घडीमा गरेको कर्मले गर्नुपर्छ ।

अन्धकारमा उज्यालो खोजिरहेका नागरिकका लागि अहिले त्यही कर्म आशाको दियो बनेको छ। 

सेना शक्तिशाली तब हुन्छ, जब नागरिक उसको शक्तिबाट होइन, उसको उपस्थितिबाट आश्वस्त हुन्छ। गणवेशको वास्तविक चमक बन्दुकमा होइन, नागरिकको आँखामा फर्किएको भरोसामा देखिन्छ।

र जब सबै आवाजहरू थाक्छन्, जब भाषणहरू मौन हुन्छन्, जब अन्धकार बाक्लिँदै जान्छ—त्यही बेला उद्धारकर्ताको एउटा पाइला, एउटा हात र एउटा टर्चको उज्यालोले नागरिकलाई भन्छ, “आशा नमार्नुहोस्, हामी अझै यहाँ छौँ ।” यही भरोसाको नाम हो—राष्ट्रसेवा । 

यो पनि पढ्नुहोस् :
विपद्को अँध्यारोमा उज्यालो बन्दै सशस्त्र प्रहरी : खोज, उद्धार र राहतमा निरन्तर
रसुवा बाढीः सेनाद्वारा ३३० जनाको उद्धार, सुरुङमा खोजीकार्य जारी

रसुवा बाढी : सेनाको उद्धार अभियान तीव्र, १८३ जनाको उद्धार

भोटेकोशी बाढीः सेनाद्वारा २५ जनाको उद्धार, १४ हेलिकप्टर प्रभावित क्षेत्रमा परिचालन