न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

भाइरल हुने होडमा विवेक हराउँदै, आलोचनाको नाममा मानमर्दन बढ्दै, तथ्यभन्दा हल्ला र योगदानभन्दा आत्मरति हाबी हुँदै गएपछि गम्भीर प्रश्न—आउँदो पुस्तालाई हामी कस्तो समाज हस्तान्तरण गर्दैछौँ ?

काठमाडौं । समाजको गति सधैँ सडक, प्रविधि र भौतिक विकासले मात्र मापन हुँदैन। समाज कति सभ्य, कति सहिष्णु, कति विवेकी र कति जिम्मेवार बन्दैछ भन्ने कुरा नागरिकको व्यवहार, संवादको स्तर र असहमतिलाई स्वीकार गर्ने संस्कारले निर्धारण गर्छ। 

हामी प्रविधिमा अगाडि बढ्दैछौँ, सूचना हातको मुठीमा आएको छ, अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता अभूतपूर्व बनेको छ। तर के हाम्रो विवेक पनि त्यही गतिमा अघि बढेको छ? बरु उल्टो, विचारको खडेरीमा हल्लाको खेती र संस्कारको ठाउँमा स्टन्ट मौलाउँदै गएको देखिन्छ।

सामाजिक सञ्जालमा केही क्षण भाइरल हुनुलाई उपलब्धि ठान्ने प्रवृत्ति बढेको छ। तथ्य खोज्नुभन्दा प्रतिक्रिया दिने हतार, तर्क गर्नुभन्दा आरोप लगाउने सजिलो बाटो र आफ्नै कमजोरी ढाक्न अरूको कमजोरी उधिन्न रमाउने संस्कारले सार्वजनिक बहसको स्तर खस्काउँदैछ।

आज त्यहीँनेर गम्भीर प्रश्न उभिएको छ—समाज कता जाँदैछ ?
हामीले बनाएको डिजिटल संसारमा सूचना पहिलेभन्दा छिटो दौडिएको छ, तर विवेक त्यही गतिमा दौडिएको छैन। सामाजिक सञ्जालदेखि चोक–चौतारा, भेटघाटदेखि सार्वजनिक बहससम्म नकारात्मक टिप्पणी, व्यक्तिगत टीकाटिप्पणी, आरोप–प्रत्यारोप र एकअर्कालाई होच्याउने प्रवृत्ति बढ्दो छ।

कुनै विषयको गहिराइ बुझ्नुभन्दा त्यसलाई कसरी भाइरल बनाउने भन्ने चिन्ता ठूलो देखिन थालेको छ। विचार राख्नुभन्दा प्रतिक्रिया बटुल्ने, काम गर्नुभन्दा चर्चा कमाउने र योगदान दिनुभन्दा आफ्नो उपस्थितिको प्रदर्शन गर्ने प्रवृत्तिले सार्वजनिक जीवनको संस्कारलाई नै प्रभावित पारिरहेको छ।
‘नाम कमाउन काम गर्नुपर्छ’ भन्ने पुरानो मान्यता फेरिँदै ‘नाम आए पुग्यो’ भन्ने मानसिकता बलियो बन्दै गएको छ।

विचारको ठाउँमा हल्लाको खेती
समाजमा प्रश्न उठाउनु आवश्यक छ। आलोचना लोकतन्त्रको प्राण हो। नेतृत्वमाथि प्रश्न गर्नु नागरिक अधिकार हो। सार्वजनिक पदमा बसेकाहरूलाई जवाफदेही बनाउनु जिम्मेवार नागरिक धर्म हो।
तर प्रश्न र पूर्वाग्रह एउटै होइनन्। आलोचना र चरित्रहत्या एउटै होइनन्। असहमति र अपमान एउटै होइनन्।

आलोचना लोकतन्त्रको गहना हो, तर मानमर्दन लोकतन्त्र होइन। प्रश्न उठाउनु नागरिक अधिकार हो, तर प्रमाणबिनाको लाञ्छना जिम्मेवार अभिव्यक्ति होइन। असहमति स्वाभाविक हो, तर असहमतिलाई व्यक्तिगत शत्रुतामा बदल्नु सामाजिक चेतनाको स्खलन हो।

आज कामभन्दा चर्चा, योगदानभन्दा आत्मरति र सिर्जनाभन्दा प्रदर्शन ठूलो बन्न थालेको छ। ‘आफू माथि उठ्न नसके अरूलाई तल झार’ भन्ने मनोविज्ञानले समाजलाई स-साना घेरामा बाँड्दैछ। बौद्धिक बहस ओझेलमा पर्दैछ, चर्को आवाजले गहिरो विचारलाई विस्थापित गर्दैछ।

आज तथ्यको परीक्षण नगरी निष्कर्ष निकाल्ने, प्रमाण नखोजी आरोप लगाउने र सुनेको भरमा फैसला सुनाउने प्रवृत्ति बढिरहेको छ।
‘कानले सुनेको कुरा आँखाले देखेको हुँदैन’ भन्ने सामान्य चेतसमेत हराउँदै गएको छ।

सामाजिक सञ्जालमा कुनै व्यक्तिमाथि आरोप लाग्यो भने त्यो आरोपको सत्यता परीक्षण गर्नुअघि नै भीड फैसला सुनाउन तयार हुन्छ। कसैले एउटा वाक्य बोलेको भरमा त्यसलाई काटछाँट गरेर अर्थ लगाउने, पुरानो प्रसंग तानेर वर्तमानसँग जोड्ने र व्यक्तिगत आक्षेपलाई विचारको विकल्प बनाउने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ।यसले समाजलाई सूचित होइन, उत्तेजित बनाउँछ।

स्टन्ट बढ्यो, सार घट्यो
आजको सार्वजनिक जीवनमा एउटा नयाँ शैली देखिएको छ—स्टन्ट, चटकेपन र क्षणिक चर्चाको संस्कृति।

गम्भीर विषयलाई हल्का बनाउने, सामान्य कुरालाई तमासा बनाउने, विवादास्पद अभिव्यक्तिबाट ध्यान तान्ने र सामाजिक सञ्जालमा केही घण्टा ट्रेन्डिङ हुनुलाई उपलब्धिको रूपमा बुझ्ने प्रवृत्ति बढ्दैछ।
‘फेसबुके’ चर्चाले वास्तविक कामलाई विस्थापित गर्न थालेको छ।

कसैले वर्षौं मेहनत गरेर संस्था बनाउँछ, अनुसन्धान गर्छ, समाजमा योगदान पुर्‍याउँछ—तर त्यो कामभन्दा केही सेकेन्डको उत्तेजक भिडियो बढी चर्चित हुन्छ।
‘नाच्न नजान्ने आँगन टेढो’ भनेझैँ आफ्नो कमजोरी ढाक्न अरूको कमजोरी खोज्ने प्रवृत्ति पनि त्यही संस्कृतिको एउटा पाटो बनेको छ।
कामभन्दा कुरा ठूलो, परिणामभन्दा प्रचार ठूलो र सिर्जनाभन्दा प्रदर्शन ठूलो भएपछि समाजको प्राथमिकता कहाँ पुग्छ भन्ने प्रश्न स्वाभाविक हो।

एकले अर्कालाई गिराएर आफू अग्लो देखिने होड
समाजमा अर्को खतरनाक मनोविज्ञान हुर्किरहेको छ—आफू माथि उठ्न नसके अरूलाई तल झार।
अरू सफल भयो भने उसको सफलता स्वीकार गर्न कठिन।
अरू लोकप्रिय भयो भने उसको लोकप्रियतामाथि प्रश्न।
अरूले राम्रो काम गर्‍यो भने नियतमाथि शंका।
अरूले विचार राख्यो भने व्यक्तिगत कमजोरी खोज्ने प्रयास।
यो प्रवृत्तिले प्रतिस्पर्धालाई स्वस्थ बनाउँदैन; तिक्त बनाउँछ।
हामीलाई ‘आफू पनि बनौँ, अरूलाई पनि बनाउन दिऔँ’ भन्ने संस्कार चाहिएको हो। तर कतिपय अवस्थामा ‘म मात्र अगाडि’ भन्ने आत्मकेन्द्रित सोच हाबी हुँदै गएको छ।
सानातिना समूहमा रमाउने, आफ्नो घेराभित्र मात्र ताली खोज्ने, आफ्नै विचारसँग सहमत मानिसलाई मात्र सही ठान्ने र फरक विचार राख्नेलाई शत्रुजस्तो व्यवहार गर्ने प्रवृत्तिले समाजलाई स-साना टापुमा विभाजित गरिरहेको छ।

बौद्धिक वर्ग किन ओझेलमा ?
कुनै पनि समाजको मेरुदण्ड केवल सत्ता र राजनीति होइन। बौद्धिक वर्ग, शिक्षक, अनुसन्धानकर्ता, पत्रकार, लेखक, प्राध्यापक, कानुनविद्, अर्थशास्त्री, विज्ञ र जिम्मेवार नागरिकले समाजको चेतनालाई दिशा दिन्छन्।
तर आज गम्भीर अध्ययन गर्नेभन्दा चर्को बोल्ने मानिस बढी सुनिने अवस्था निर्माण हुँदै गएको छ।
‘जहाँ ज्ञानको मूल्य घट्छ, त्यहाँ हल्लाको बजार बढ्छ।’

बौद्धिक विमर्शलाई समय लाग्छ। तथ्य खोज्नुपर्छ। पढ्नुपर्छ। प्रमाण केलाउनुपर्छ। आफ्नो निष्कर्ष गलत हुनसक्छ भन्ने विनम्रता पनि चाहिन्छ।
तर सामाजिक सञ्जालको क्षणिक संसारमा यी सबैभन्दा सजिलो बाटो छैन।

त्यहाँ तत्काल प्रतिक्रिया चाहिन्छ, तत्काल समर्थन चाहिन्छ, तत्काल विरोध चाहिन्छ।
फलतः गहिरो विचार ओझेलमा र हल्का टिप्पणी अगाडि देखिन थालेको छ। यो प्रवृत्ति समाजका लागि गम्भीर चेतावनी हो।

नेतृत्वमाथि प्रश्न उठाऊँ, तर प्रायोजित लाल्छना होइन
मुलुकको नेतृत्वको केन्द्रमा रहेका व्यक्ति वा संस्थामाथि प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक र आवश्यक छ। लोकतन्त्रमा कोही पनि प्रश्नभन्दा माथि हुँदैन।
तर प्रश्न उठाउने नाममा तथ्यहीन आरोप, आधारहीन प्रचार र नियोजित लाञ्छना फैलाउनु लोकतान्त्रिक अभ्यास होइन।

‘धुवाँ देखिँदैमा घरमा आगो लागेको प्रमाण हुँदैन।’
आरोप प्रमाणित हुनुपर्छ। आलोचना तथ्यमा उभिनुपर्छ। विचारलाई विचारले चुनौती दिनुपर्छ।
कसैको राजनीतिक धारणा मन परेन भन्दै उसको चरित्रमाथि हमला गर्ने संस्कारले अन्ततः राजनीतिक संस्कारलाई नै विषाक्त बनाउँछ।
आज अरूमाथि गरिएको झुटो आरोप भोलि आफूमाथि फर्किन सक्छ। समाजमा अविश्वासको बीउ छरेपछि त्यसको फल सबैले खानुपर्छ।

स्वतन्त्रता भनेको अर्कालाई खिस्रिक्क पार्ने लाइसेन्स होइन
गाउँदेखि शहरसम्म अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको प्रयोग बढ्नु सकारात्मक कुरा हो। तर स्वतन्त्रता जिम्मेवारीविहीन भयो भने त्यो स्वतन्त्रता होइन, सामाजिक अराजकताको बाटो बन्न सक्छ।
आफ्नो अधिकारको सीमा अर्काको सम्मानबाट सुरु हुन्छ।
हामी आफ्नो विचार राख्न सक्छौँ।
तर अर्काको मानमर्दन गर्न पाउँदैनौँ।
हामी सरकारको विरोध गर्न सक्छौँ।
तर प्रमाणबिनाको आरोप लगाउन पाउँदैनौँ।
हामी राजनीतिक नेतृत्वको आलोचना गर्न सक्छौँ।
तर व्यक्तिगत अपमानलाई राजनीतिक विमर्श बनाउन हुँदैन।
हामी सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्न सक्छौँ।
तर त्यसलाई कसैको प्रतिष्ठा ध्वस्त पार्ने हतियार बनाउन हुँदैन।
‘मुखमा आएको सबै कुरा बोल्नु स्वतन्त्रता होइन; के बोल्दा समाजमा के असर पर्छ भनेर सोचेर बोल्नु नागरिक चेतना हो।’

आत्मरतिको समाज कि योगदानको समाज ?
सबैभन्दा चिन्ताजनक पक्ष व्यक्तिगत र आत्मरतिको संस्कृति बलियो हुनु हो।
म समाजका लागि के गर्न सक्छु भन्नेभन्दा मलाई समाजले कति हेर्‍यो ?
मैले कति योगदान गरेँ भन्नेभन्दा म कति भाइरल भएँ ?
मेरो कामको प्रभाव कति छ भन्नेभन्दा मेरो पोस्टमा कति प्रतिक्रिया आयो ?
यस्ता प्रश्नले सामाजिक मनोविज्ञानलाई निर्देशित गर्न थाले भने समाजको मूल्य प्रणाली नै बदलिन्छ।
समाजलाई सेलिब्रिटी होइन, जिम्मेवार नागरिक चाहिन्छ।
समाजलाई चटके होइन, सिर्जनाकर्मी चाहिन्छ।
समाजलाई हल्ला होइन, तथ्य चाहिन्छ।
समाजलाई भीड होइन, विवेक चाहिन्छ।
आउँदो पुस्तालाई हामी के हस्तान्तरण गर्दैछौँ ?
सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न यही हो।
आजका बालबालिका र युवाले हाम्रो भाषणभन्दा हाम्रो व्यवहारबाट धेरै कुरा सिकिरहेका छन्।
हामीले उनीहरूलाई के सिकाइरहेका छौँ?
असहमति हुँदा संवाद गर्ने कि गाली गर्ने?
गल्ती हुँदा स्वीकार गर्ने कि अरूमाथि दोष थोपर्ने?
सफलता हासिल गर्न मेहनत गर्ने कि भाइरल हुने?
विचारसँग असहमत हुँदा विचारकै प्रतिवाद गर्ने कि व्यक्तिमाथि आक्रमण गर्ने?
यदि उनीहरूले हाम्रो व्यवहारबाट ‘अरूलाई गिराएर आफू माथि उठ’, ‘चर्चामा आउन जे पनि गर’, ‘तथ्यभन्दा हल्ला ठूलो’ र ‘असहमति भनेको दुश्मनी हो’ भन्ने पाठ सिके भने भोलिको समाज कस्तो होला?
आजको पुस्ताले भोलिको समाज बनाउने हो। त्यसैले हामीले उनीहरूलाई केवल प्रविधि होइन, संस्कार पनि हस्तान्तरण गर्नुपर्छ।
अब ‘कसले के भन्यो’ भन्दा ‘के सत्य हो’ खोजौँ
समाजमा फेरि विवेकको पुनरागमन आवश्यक छ।

आलोचना गरौँ—तर तथ्यसहित। प्रश्न गरौँ—तर प्रमाणसहित।
असहमति जनाऔँ—तर मर्यादासहित।
बहस गरौँ—तर तर्कसहित।
सामाजिक सञ्जाल चलाऔँ—तर संवेदनशीलतासहित।
‘एक हातले ताली बज्दैन’ भनेझैँ समाज सुधार पनि एक पक्षले मात्र सम्भव हुँदैन। राजनीतिक नेतृत्व, बौद्धिक वर्ग, सञ्चारमाध्यम, सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ता, अभिभावक, शिक्षक र आम नागरिक सबैले आफ्नो भूमिका पुनःसम्झनुपर्ने बेला आएको छ।
समाज बिग्रियो भनेर गुनासो गर्नु सजिलो छ।
समाज सुधार्न आफूबाट सुरु गर्नु कठिन छ।
तर परिवर्तन त्यहीँबाट सुरु हुन्छ।
हामीले अरूको गल्ती खोज्ने बानीभन्दा आफ्नो व्यवहार हेर्ने ऐना ठूलो बनाउनुपर्छ।
किनकि अन्ततः समाज भनेको ‘अरू’ होइन—हामी नै हौँ।
आज हामीले रोपेको शब्द भोलि संस्कार बन्छ।
आज हामीले देखाएको व्यवहार भोलि पुस्ताको आदर्श बन्छ।
आज हामीले फैलाएको हल्ला भोलि सामाजिक सत्यजस्तो स्थापित हुन सक्छ।
त्यसैले अब प्रश्न केवल ‘समाज कता जाँदैछ ?’ भन्ने होइन।

प्रश्न अझ गम्भीर छ,हामी समाजलाई कता लैजाँदैछौँ ?
र त्योभन्दा पनि ठूलो प्रश्न, आउँदो पुस्ताको हातमा हामी ज्ञान, विवेक, संस्कार र सभ्य संवादको दीप थमाउँदैछौँ कि हल्ला, घृणा, आत्मरति र तिक्तताको भारी ?
समय अझै बाँकी छ।
‘बिरुवाको पालोमा पानी हालिएन भने रूख ठूलो भएपछि मलजल गरेर मात्र हुँदैन।’
त्यसैले भावी पुस्ताको चिन्ता गर्ने हो भने आजैदेखि आफ्नो बोली, व्यवहार र सामाजिक संस्कार सच्याउनुपर्छ।
भाइरल होइन, विश्वसनीय बनौँ।
चटके होइन, सिर्जनाकर्मी बनौँ।

होच्याउने होइन, उठाउने संस्कार बसालौँ।
हल्ला होइन, तथ्य बोलौँ।
असहमति होइन, वैमनस्य त्यागौँ।
आत्मरति होइन, योगदानलाई प्रतिष्ठा दिऔँ।
किनकि सभ्य समाज ठूलो भवनले होइन—ठूलो हृदय, गहिरो विचार र जिम्मेवार नागरिक चेतनाले निर्माण हुन्छ।

सबैभन्दा ठूलो चिन्ता भावी पुस्ताको हो। आजका बालबालिका र युवाले हाम्रो भाषणभन्दा व्यवहारबाट सिक्छन्। हामीले उनीहरूलाई के दिँदैछौँ—तथ्य कि हल्ला? संवाद कि गाली? मेहनत कि भाइरल हुने कला? संस्कार कि स्टन्ट?
अब आत्मसमीक्षाको समय आएको छ।
समाज बिग्रियो भनेर गुनासो गर्नु सजिलो छ, तर समाज सुधारको सुरुवात आफैँबाट गर्नु कठिन।
त्यसैले भाइरल होइन, विश्वसनीय बनौँ। अरूलाई गिराएर होइन, उठाएर आफ्नो उचाइ प्रमाणित गरौँ। विचारलाई विचारले जितौँ, व्यक्तिलाई होइन।
किनकि अन्ततः समाज भनेको ‘अरू’ होइन—हामी नै हौँ।
आज हामीले रोपेको संस्कार नै भोलि पुस्ताले फलाउनेछ।