न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं, ९ भदौ । नेपाली कांग्रेसभित्र पछिल्लो समय देखिएको राजनीतिक गतिविधिले एउटा नयाँ प्रश्न जन्माएको छ—के पूर्वसभापति तथा पूर्वप्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा र पूर्वमहामन्त्री डा. शशांक कोइराला ‘हिन्दुराष्ट्र’को एजेन्डामा एकै ठाउँमा उभिन खोजिरहेका छन् ? 

कांग्रेसका नेताहरूबीचको छलफल र पछिल्ला अभिव्यक्तिलाई आधार मान्ने हो भने धर्म, राष्ट्रिय पहिचान र कांग्रेसको भावी राजनीतिक दिशाबारे भित्रभित्रै गम्भीर विमर्श सुरु भएको देखिन्छ।

कांग्रेसका केही नेताका अनुसार देउवा र शशांकबीच हिन्दुराष्ट्रको मुद्दासहित पार्टीको आगामी राजनीतिक रणनीतिबारे आन्तरिक तथा बाह्य तहमा छलफल भइरहेको छ।

यद्यपि उनीहरूबीच हिन्दुराष्ट्रलाई नै साझा राजनीतिक एजेन्डा बनाएर औपचारिक सहमति भइसकेको पुष्टि सार्वजनिक रूपमा भएको छैन।

नेपाली कांग्रेसभित्र लामो समयदेखि चल्दै आएको आन्तरिक खिचातानीबीच हिन्दुराष्ट्रको मुद्दाले नयाँ राजनीतिक बहसको ढोका खोलेको छ।

पूर्वसभापति तथा पूर्वप्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा र बीपी कोइरालाका पुत्र तथा कांग्रेसका पूर्वमहामन्त्री डा. शशांक कोइराला हिन्दुराष्ट्रको एजेन्डामा नजिकिँदै गएको चर्चा आफैँमा अर्थपूर्ण छ।

कांग्रेसभित्र गुट छन्, उपगुट छन्, नेतृत्वको होड छ। तर हिन्दुराष्ट्रको प्रश्नमा भने फरक धारका नेताहरू एउटै ठाउँमा उभिन खोज्नुले पार्टीभित्र नयाँ समीकरण बन्न सक्ने संकेत गरेको छ। ‘घर झगडा बाहिर नलैजाऊँ’ भनेझैँ कांग्रेसले वर्षौंदेखि थाँती राखेको वैचारिक बहस अब विस्तारै सतहमा आउन थालेको छ।

तर प्रश्न पनि उत्तिकै पेचिलो छ—कांग्रेसले हिन्दुराष्ट्रको एजेन्डा जनताको भावनाका कारण उठाउँदैछ कि बदलिँदो राजनीतिक हावाको दिशा हेरेर ?

धर्म र राज्यको सम्बन्ध जस्तो संवेदनशील विषयमा निर्णय भावनाको भेलमा होइन, संविधान, जनमत र राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर हुनुपर्छ। हिन्दुराष्ट्रको पक्षमा जनमत छ भने त्यसलाई राजनीतिक रूपमा सम्बोधन गर्न सकिन्छ; विपक्षमा जनमत छ भने त्यसलाई पनि सम्मान गर्नुपर्छ।

कांग्रेसको आन्तरिक विवादका बीच देउवा र शशांक एउटै मुद्दामा नजिकिनु नेतृत्वका लागि अवसर पनि हो, चुनौती पनि। ‘दुई ढुंगाबीचको तरुल’ बनेर पार्टी कहिलेसम्म चल्ने ? अब कांग्रेसले स्पष्ट वैचारिक धार रोज्नुपर्ने बेला आएको छ।

तर राजनीतिमा सबै कुरा प्रेस विज्ञप्तिबाट सुरु हुँदैन। कतिपय निर्णय ‘पहिले कोठाभित्र पाक्छ, पछि मैदानमा देखिन्छ।’

देउवाको ‘म हिन्दु हुँ’ देखि शशांकको हिन्दुराष्ट्र बहससम्म
पछिल्लो समय देउवाले आफू हिन्दु भएको र धार्मिक आस्था राख्ने व्यक्तिलाई आफ्नो पहिचान व्यक्त गर्ने अधिकार हुनुपर्ने धारणा सार्वजनिक गरेका छन्। उनले ‘म हिन्दु हुँ’ भन्दै दिएको अभिव्यक्ति कांग्रेसभित्र र बाहिर निकै चर्चामा आयो।

अर्कोतर्फ, डा. शशांक कोइराला लामो समयदेखि हिन्दुराष्ट्रको विषयमा आफ्नो धारणा सार्वजनिक गर्दै आएका नेता हुन्। उनले विगतमा हिन्दुराष्ट्रबारे जनमतसंग्रहको विकल्पसमेत उठाएका थिए। कांग्रेसको महासमिति बैठकमा सनातन हिन्दुराष्ट्रको पक्षमा भएको हस्ताक्षर अभियानमा उनको समर्थनसमेत देखिएको थियो।

त्यसैले देउवाको पछिल्लो धार्मिक अभिव्यक्ति र शशांकको पुरानो राजनीतिक अडान एकै ठाउँमा जोडिन थालेपछि कांग्रेसभित्र नयाँ समीकरणको चर्चा चुलिनु अस्वाभाविक होइन।

‘बीपीको छोरा’ र ‘पश्चिमका राजकुमार’को राजनीतिक मिलन ?
कांग्रेसभित्र लामो समयदेखि देउवा र कोइराला धारबीच राजनीतिक प्रतिस्पर्धा रहँदै आएको छ। तर अहिले परिस्थिति बदलिएको छ।

पार्टीभित्रको विभाजन र नेतृत्व विवादका बीच शशांकले देउवा पक्षले आयोजना गरेको राष्ट्रिय भेलाको संयोजन गरे। उनले सार्वजनिक रूपमै ‘शेरबहादुर देउवा नै हाम्रो सभापति हो’ भन्दै देउवा नेतृत्वमा कांग्रेस अघि बढ्ने धारणा राखे।

यहीँबाट कांग्रेसभित्र प्रश्न उठेको छ—यो केवल तत्कालीन पार्टी विवाद व्यवस्थापन गर्ने रणनीति हो कि दीर्घकालीन राजनीतिक सहकार्यको सुरुवात ?

अझ रोचक कुरा, देउवा समूहको राष्ट्रिय भेलाबाट पारित राजनीतिक निर्णयमा ‘हिन्दुराष्ट्र’ शब्द सीधै प्रयोग नगरिए पनि सनातन धर्म, धार्मिक–सांस्कृतिक पहिचान र परम्परागत धर्म–संस्कृतिको संरक्षणलाई राष्ट्रिय पहिचानसँग जोडिएको छ।

नाम नलिए पनि संकेत बुझिने राजनीति यही हो कि ? कांग्रेसको ‘धर्म कार्ड’ कि राष्ट्रिय पहिचानको बहस ? नेपाल धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र बनेपछि कांग्रेसभित्रै पनि यस विषयमा मतभेद रहँदै आएको छ।

एउटा पक्ष संविधानको धर्मनिरपेक्ष व्यवस्थालाई स्वीकार गर्दै अघि बढ्नुपर्ने पक्षमा छ भने अर्को पक्ष सनातन हिन्दु पहिचानलाई पुनःस्थापित गर्ने विषयमा बहस आवश्यक रहेको बताउँदै आएको छ।

अब देउवा र शशांक एउटै राजनीतिक धारमा उभिन थाले भने कांग्रेसको आन्तरिक राजनीतिमा मात्र होइन, राष्ट्रिय राजनीतिमै यसको प्रभाव पर्न सक्छ।

किनभने हिन्दुराष्ट्रको मुद्दा केवल धार्मिक मुद्दा होइन—यो संविधान, राष्ट्रिय पहिचान, राजनीतिक शक्ति सन्तुलन र आगामी निर्वाचनको मत गणितसँग जोडिएको विषय बन्न सक्छ।

बाह्य छलफलको चर्चा : कति सत्य, कति राजनीतिक हल्ला ?
कांग्रेसका केही नेताका अनुसार हिन्दुराष्ट्रको विषयमा देशभित्रका विभिन्न धार्मिक तथा सामाजिक समूहसँग मात्र होइन, बाह्य तहमा समेत चासो र सम्पर्क बढेको छ।

तर यहाँ सावधानी आवश्यक छ। ‘बाह्य छलफल’ भएको भन्ने राजनीतिक दाबी र प्रमाणित तथ्य एउटै कुरा होइन। त्यसैले कसले कसलाई भेट्यो, कहाँ भेट्यो र के सहमति भयो भन्ने विषय पुष्टि नभएसम्म त्यसलाई राजनीतिक स्रोतको दाबीका रूपमा मात्रै लिनुपर्छ।

नेपालको धर्म र संविधानको प्रश्नमा विदेशी प्रभावको चर्चा संवेदनशील विषय हो। त्यसैले यस्ता दाबीलाई प्रमाणबिना निष्कर्षमा पुर्याचउनु भन्दा तथ्य, भेटघाट र निर्णय प्रक्रियाको पारदर्शिता आवश्यक हुन्छ।

देउवा–शशांक मिल्दा कांग्रेसमा कसलाई धक्का ?
देउवा र शशांकको सहकार्य बलियो बन्दै गयो भने यसको प्रत्यक्ष प्रभाव कांग्रेसको वर्तमान नेतृत्वमाथि पर्न सक्छ। पछिल्लो समय देउवा समूहले छुट्टै राष्ट्रिय भेला गर्दै पार्टी एकताको दाबी गरेको छ भने शशांकले समेत पार्टीलाई एकढिक्का बनाउन आफू सक्रिय रहने बताउँदै आएका छन्। त्यसैले प्रश्न केवल हिन्दुराष्ट्रको होइन।

प्रश्न कांग्रेसको नेतृत्व कसले गर्ने ? कांग्रेसको वैचारिक दिशा कता जाने ? र आगामी राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको मुद्दा के हुने ? यी सबै प्रश्न अहिले एउटै टेबुलमा आएजस्तो देखिन्छ।

‘धर्म’ अगाडि, राजनीति पछाडि ?
राजनीतिमा कहिलेकाहीँ ‘एक तीरले दुई सिकार’ गर्ने प्रयास हुन्छ। हिन्दुराष्ट्रको एजेन्डाले धार्मिक भावनालाई सम्बोधन गर्न सक्छ, परम्परागत कांग्रेस मतदातालाई आकर्षित गर्न सक्छ र नयाँ राजनीतिक शक्तिसँग प्रतिस्पर्धाको अर्को मैदान पनि खोल्न सक्छ। तर जोखिम पनि उत्तिकै छ।

कांग्रेसभित्रै हिन्दुराष्ट्रको विषयमा एकमत छैन। धर्मनिरपेक्षताको पक्षमा रहेका नेता–कार्यकर्ता असन्तुष्ट भए भने नयाँ ध्रुवीकरण जन्मिन सक्छ। अर्कोतर्फ हिन्दुराष्ट्रको एजेन्डा अघि सार्दा कांग्रेसले आफूलाई संविधानको मूल व्यवस्थाबाट कति टाढा वा नजिक राख्छ भन्ने प्रश्न पनि उठ्नेछ। त्यसैले देउवा–शशांकको सम्भावित सहकार्य कांग्रेसका लागि अवसर पनि हो, जोखिम पनि।

अन्ततः अहिलेको राजनीतिक चित्रले एउटा संकेत भने गरिरहेको छ—देउवा र शशांकबीच दूरी घट्दैछ, संवाद बढ्दैछ र कांग्रेसको भावी राजनीतिक दिशाबारे नयाँ किसिमको सहकार्यको आधार तयार हुँदैछ।

हिन्दुराष्ट्र त्यसको एउटा महत्वपूर्ण साझा बिन्दु बन्न सक्छ। तर औपचारिक निर्णय नभएसम्म यसलाई निष्कर्षका रूपमा होइन, कांग्रेसभित्र तीव्र हुँदै गएको राजनीतिक विमर्श र सम्भावित नयाँ समीकरणका रूपमा हेर्नुपर्छ।

अब हेर्न बाँकी छ— देउवा–शशांकको हात मिलाइ केवल कांग्रेस बचाउने प्रयास हो कि हिन्दुराष्ट्रको एजेन्डासहित नयाँ राजनीतिक अध्याय खोल्ने तयारी ? राजनीतिमा ‘आकाशमा बादल देखिनु र पानी पर्नु एउटै कुरा होइन।’ तर बादल बाक्लिँदै गएपछि मौसम बदलिन लागेको संकेत भने अवश्य मानिन्छ।

हिन्दुराष्ट्रको बहसले कांग्रेसलाई जोड्छ कि फेरि नयाँ गुट–उपगुट जन्माउँछ—यसको फैसला समयले गर्नेछ। तर एउटा कुरा स्पष्ट छ—कांग्रेसभित्रको पुरानो कलहमा नयाँ मुद्दाको घिउ थपिएको छ। अब आगो कति बल्छ, हेर्न बाँकी छ।

यो पनि पढ्नुहोस् :

सर्वोच्चको नयाँ आदेशले फेरि तात्यो कांग्रेसको संघर्ष : गगन नेतृत्वको आधिकारिकता पुनः न्यायिक परीक्षणमा

कांग्रेस महाधिवेशनमा होमियो, असन्तुष्टलाई निस्साको त्यान्द्रो

कांग्रेस विवादमा सर्वोच्चको राजनीतिक निर्णय

कांग्रेसमा ‘खान्दानी’ राजनीति समाप्तिको संकेत ? सदस्यता नवीकरणले उडायो पुराना नेताको निद्रा !

कांग्रेस विभाजन गर्ने अन्तिम कसरत ! बीपी पुत्र शशांकलाई अघि सारेर ‘विद्रोही कांग्रेस’ बनाउने खेल ! लिगेसीदेखि नेतृत्व संघर्षसम्म प्रश्नैप्रश्न

पुस्तौली राजनीतिमा ठूलो धक्का, देउवा समूहको छटपटी, विधानलाई नै चुनौती दिने खेल !

चुनावमा पछि परेपछि फेरि सक्रिय वंशवाद ? कांग्रेसभित्र नेतृत्व, विधान र विरासतको नयाँ बहस

देउवाको पक्राउ हल्ला : डिजिटल आतंक कि राजनीतिक स्वार्थ ?

बालेनलाई थुन्न हुन्न भन्ने देउवा, आज त्यही बालेन सरकारको कठघरामा ?