न्यूज अभियान
हरेक खबर विशेष खबर

काठमाडौं, ७ भदौ ।  बैंकिङ प्रणालीमा पैसा थपिँदै गएको छ, तर त्यही अनुपातमा ऋणको माग भने बढ्न सकेको छैन। परिणामतः बैंकमा निक्षेप बढिरहेको छ भने कर्जा प्रवाह सुस्त हुँदै गएको छ।

यसले नेपालको अर्थतन्त्रमा तरलता पर्याप्त भए पनि लगानीको वातावरण कमजोर रहेको संकेत गरेको छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकको पछिल्लो तथ्यांकअनुसार साउन ३१ गतेसम्म बैंक तथा वित्तीय संस्थाको कुल निक्षेप ८२ खर्ब ८० अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ। अघिल्लो दिन यस्तो निक्षेप ८२ खर्ब ७८ अर्ब रुपैयाँ थियो।

अर्थात् एकै दिन प्रणालीमा २ अर्ब रुपैयाँ निक्षेप थपिएको छ। वाणिज्य बैंकहरूको निक्षेप पनि ७४ खर्ब ७५ अर्बबाट बढेर ७४ खर्ब ७७ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ। तर, निक्षेप बढेको ठीक विपरीत कर्जाको तस्वीर देखिन्छ।

साउन ३० गते बैंक तथा वित्तीय संस्थाले प्रवाह गरेको कुल कर्जा ५९ खर्ब ४८ अर्ब रुपैयाँ रहेकामा साउन ३१ गते एक अर्ब घटेर ५९ खर्ब ४७ अर्ब रुपैयाँमा सीमित भएको छ। वाणिज्य बैंकहरूको कर्जा लगानीसमेत सो अवधिमा ५२ खर्ब ८९ अर्ब रुपैयाँमै स्थिर रहेको छ।

अर्थात् बैंकसँग पैसा छ, ऋण दिन सक्ने क्षमता पनि छ, ब्याजदर तुलनात्मक रूपमा तल आएको छ, तर बजारमा ऋण लिन खोज्ने ग्राहकको संख्या र माग अपेक्षाकृत कमजोर छ।

बैंकमा पैसा, बजारमा मागको अभाव
अहिलेको बैंकिङ अवस्थालाई सामान्य भाषामा बुझ्दा—‘पैसा छ  तर पैसा माग्ने लगानीकर्ता छैनन्।’ नेपाल राष्ट्र बैंकको तथ्यांकले बैंकहरूको औसत कर्जा–निक्षेप अनुपात (सीडी रेसियो) ७१.२३ प्रतिशत रहेको देखाउँछ।

राष्ट्र बैंकले अधिकतम ९० प्रतिशतसम्म कर्जा–निक्षेप अनुपातको सीमा तोकेको अवस्थामा अहिले बैंकहरू उक्त सीमाभन्दा निकै तल छन्।

यसको अर्थ बैंकहरूले उपलब्ध निक्षेपको तुलनामा ठूलो हिस्सा कर्जामा लगानी गर्न सक्ने ठाउँ बाँकी छ। तर समस्या बैंकसँग पैसा नभएको होइन, ऋणको माग कमजोर हुनु हो।

अर्थतन्त्र चलायमान हुँदा उद्योगी–व्यवसायीले नयाँ परियोजना सुरु गर्छन्, पुराना व्यवसाय विस्तार गर्छन्, घरजग्गा तथा उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी बढाउँछन् र त्यसका लागि बैंकबाट ऋण लिन्छन्। अहिले त्यस्तो आक्रामक माग देखिएको छैन।

अन्तरबैंक ब्याजदर २.७५ प्रतिशतमा
बैंकिङ प्रणालीमा पर्याप्त तरलताको अर्को संकेत अन्तरबैंक ब्याजदर पनि हो। पछिल्लो तथ्यांकअनुसार अन्तरबैंक ब्याजदर २.७५ प्रतिशतमा कायम छ। राष्ट्र बैंकको पछिल्लो सूचकमा पनि अन्तरबैंक दर २.७५ प्रतिशतकै आसपास देखिन्छ।

बैंकमा तरलता अभाव हुँदा बैंकहरूले एकअर्काबाट रकम सापटी लिने भएकाले अन्तरबैंक ब्याजदर बढ्ने गर्छ। तर, अहिले प्रणालीमा पैसा पर्याप्त भएकाले यस्तो दबाब कम छ।

यसलाई विज्ञहरूले बैंकिङ प्रणालीमा ‘अधिक तरलता तर कमजोर कर्जा माग’ को अवस्थाका रूपमा हेरेका छन्। पछिल्ला विश्लेषणहरूमा समेत बैंकमा कर्जा नगएर पैसा थुप्रिँदा निक्षेपको ब्याजदर घट्ने दबाब बढेको उल्लेख गरिएको छ।

ब्याजदर घट्यो तर ऋण लिन किन आएनन् ?
बैंकिङ क्षेत्रमा अहिले देखिएको सबैभन्दा पेचिलो प्रश्न यही हो। निक्षेपको ब्याजदर घट्दै गएको छ। साउनका लागि अधिकांश बैंकले निक्षेपको ब्याजदर यथावत् राख्दा केहीले थप कटौती गरेका थिए।

व्यक्तिगत मुद्दती निक्षेपको औसत ब्याजदरसमेत घटेको थियो। पर्याप्त तरलता र कमजोर कर्जा मागलाई यसको प्रमुख कारण मानिएको छ। तर, ब्याजदर घट्दैमा ऋणको माग स्वतः बढ्दैन। व्यवसायीले बजारमा माग देखेपछि ऋण लिन्छन्, ब्याजदर सस्तो भयो भनेर मात्रै होइन।

यदि उद्योगको उत्पादन बिक्री हुँदैन, घरजग्गाको कारोबार सुस्त छ, निर्माण क्षेत्रको गतिविधि कमजोर छ वा लगानीकर्तामा भविष्यप्रतिको विश्वास कम छ भने ६–७ प्रतिशतको कर्जा पनि आकर्षक नहुन सक्छ।

यही कारण अहिलेको बैंकिङ समस्यालाई केवल ‘ब्याजदर महँगो’ भनेर बुझ्नु अपूरो हुने अर्थ क्षेत्रका जानकारहरूको विश्लेषण छ।

अर्थतन्त्रमा ‘डिमान्ड क्राइसिस’ को संकेत?
अर्थशास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा बैंकिङ प्रणालीमा निक्षेप बढ्नु आफैँमा खराब समाचार होइन। यसले वित्तीय प्रणालीप्रतिको विश्वास र बचत क्षमताको संकेत पनि गर्न सक्छ।

तर निक्षेप बढ्दै जाने र कर्जा विस्तार नहुने अवस्था लामो समयसम्म रह्यो भने त्यसले अर्थतन्त्रमा लगानी र माग कमजोर रहेको संकेत गर्न सक्छ।

यसले बैंकहरूको आम्दानीमा समेत दबाब पार्न सक्छ। बैंकले निक्षेपकर्तालाई ब्याज तिर्नुपर्छ, तर सोही रकम कर्जामा लगानी गरेर पर्याप्त ब्याज आम्दानी गर्न सकेन भने बैंकको ‘स्प्रेड’ र नाफामा दबाब पर्न सक्छ।

अर्कोतर्फ, बैंकहरूले निक्षेपको ब्याजदर निरन्तर घटाउँदा बचतकर्ताले बैंकमा पैसा राखेर पाउने प्रतिफलसमेत कम हुँदै जान्छ।

घरजग्गा र सेयरमा पैसा, उत्पादनमा किन छैन ?
अहिलेको अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न पैसा कहाँ गइरहेको छ भन्ने हो। बैंकमा निक्षेप बढे पनि उत्पादनमूलक क्षेत्रमा कर्जा माग कमजोर छ भने अर्थतन्त्रको संरचनागत समस्या उजागर हुन्छ। उद्योग, निर्माण, व्यापार र नयाँ व्यवसायमा लगानी बढ्न नसक्दा बैंकको पैसा आर्थिक गतिविधिमा पर्याप्त गतिमा घुम्न सक्दैन।

यस्तो अवस्थामा पैसा बैंकिङ प्रणालीमै थुप्रिन सक्छ अथवा कम जोखिम भएका क्षेत्रमा केन्द्रित हुन सक्छ। राष्ट्र बैंकको पछिल्लो मौद्रिक अवस्थासम्बन्धी विश्लेषणले पनि पर्याप्त तरलता र न्यून अल्पकालीन ब्याजदरका कारण निक्षेप तथा कर्जाको ब्याजदर घट्दो क्रममा रहेको देखाएको छ।

बैंकका लागि सहज, अर्थतन्त्रका लागि चुनौती
सतही रूपमा हेर्दा अहिलेको अवस्था बैंकका लागि सहज देखिन्छ। तरलता अभाव छैन, अन्तरबैंक दर न्यून छ र कर्जा दिन सक्ने क्षमता प्रशस्त छ। तर अर्थतन्त्रका लागि भने तस्वीर त्यति सहज छैन। बैंकमा पैसा थुप्रिनु र बजारमा पैसा नचल्नु एउटै कुरा होइन।

अर्थतन्त्रमा पैसा तब मात्र प्रभावकारी हुन्छ, जब त्यो उत्पादन, रोजगारी, व्यवसाय विस्तार, पूर्वाधार र उपभोगमा परिचालित हुन्छ। बैंकको ब्यालेन्ससिटमा पैसा बसेर मात्रै आर्थिक गतिविधि तीव्र हुँदैन।

त्यसैले अहिलेको मुख्य चुनौती बैंकिङ प्रणालीमा तरलता व्यवस्थापन गर्नु मात्र होइन, त्यो तरलतालाई वास्तविक अर्थतन्त्रमा कर्जाका रूपमा प्रवाह गराउनु हो।

सरकार र राष्ट्र बैंकका लागि चुनौती
अब मौद्रिक नीतिको चुनौती पनि यही बिन्दुमा देखिन्छ। ब्याजदर घटाएर मात्र लगानी बढाउने प्रयास पर्याप्त नहुन सक्छ। लगानीकर्ताको आत्मविश्वास, व्यवसायिक वातावरण, सरकारी पुँजीगत खर्च, नीतिगत स्थिरता र बजारको मागसमेत सुधारिनुपर्छ।

बैंकिङ प्रणालीमा निक्षेप बढिरहने तर कर्जा विस्तार कमजोर भइरहने हो भने तरलता व्यवस्थापनमा राष्ट्र बैंकले थप सक्रियता देखाउनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। राष्ट्र बैंकले हालै तरलता व्यवस्थापनका लागि निक्षेप संकलनसम्बन्धी उपकरणसमेत प्रयोग गरिरहेको छ।

त्यसैले अहिलेको बैंकिङ तथ्यांकले एउटा गम्भीर सन्देश दिएको छ— नेपालमा समस्या पैसा नभएको होइन, पैसा लगानी गर्ने वातावरण र ऋणको माग कमजोर भएको हो।

बैंकमा ८२ खर्ब ८० अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी निक्षेप थुप्रिँदा पनि कर्जा प्रवाह उल्टै घट्नुले यही विरोधाभास देखाउँछ। बैंकसँग पैसा छ, ब्याजदर पनि घटेको छ, तर उद्योगी–व्यवसायी अझै ऋण लिन हिच्किचाइरहेका छन्।

यदि यो प्रवृत्ति लामो समय कायम रह्यो भने प्रश्न बैंकमा कति पैसा छ भन्ने होइन, त्यो पैसा अर्थतन्त्रमा कहिले र कहाँ चल्छ भन्ने हुनेछ। र, यही प्रश्नको जवाफले आगामी महिनाहरूमा नेपालको आर्थिक गतिविधि सुस्त हुन्छ कि पुनः चलायमान बन्छ भन्ने निर्धारण गर्नेछ।